Qizil aktip qurban niyazning ish-pa'aliyetlirige weziyet analizchiliri qandaq qaraydu?

Muxbirimiz sada
2019-10-04
Élxet
Pikir
Share
Print
 Mukapatqa na'il bolghan qurban niyaz eslide üchturpan nahiyesining imamlirim yézisida Uyghur diyarida tunjilardin bolup "Dölet tili" namidiki xitay tilida oqutush mektipini achqan, 2019-yili, 30-séntebir, üchturpan nahiyesi
Mukapatqa na'il bolghan qurban niyaz eslide üchturpan nahiyesining imamlirim yézisida Uyghur diyarida tunjilardin bolup "Dölet tili" namidiki xitay tilida oqutush mektipini achqan, 2019-yili, 30-séntebir, üchturpan nahiyesi
Xinhua

"Islahat we échiwétishning qiriq yilliq musapisige körünerlik töhpe qoshqan 100 nemunichi" ni bahalashta ötken  40 yilda, yeni xitay hökümiti 1978-yilidin bashlap "Islahat we échiwétish" ni yolgha qoyghandin buyan bu sahege zor töhpe qoshqan xitaydiki dangdar kishiler tallan'ghan. Buninggha xitayning bir qisim tebi'iy pen alimliri shuningdek medeniyet-sen'et, iqtisad qatarliq her sahediki oxshimighan türlerde dangq chiqarghan kishiliri tallan'ghan. Tibet, mongghul, Uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerdin birdek "Siyasiy aktip" lar tallan'ghan.

Mezkur mukapatqa na'il bolghan qurban niyaz eslide ahalisi pütünley dégüdek Uyghurlardin terkib tapqan üchturpan nahiyesining imamlirim yézisida Uyghur diyarida tunjilardin bolup "Dölet tili" namidiki xitay tilida oqutush mektipini achqan hemde xitay kompartiyesining maxtishigha sazawer bolghan. U yene bu yézidiki Uyghur gödeklirige xitayche til ögitish bilenla cheklinip qalmastin, balilargha qedimki xitaylargha teqlid qilin'ghan kiyimlerni kiydürgen we xitaylarning en'eniwi chalghu-eswablirini chélishni ögetken.

Qizil aktip qurban niyaz yuqiriqi mukapattin bashqa yene "7-Nöwetlik memliketlik exlaq nemunichisi" bolup bahalan'ghan. Melum bolushiche, qurban niyazgha mezkur mukapatni xitay re'isi shi jinping özi bir qolluq teqdim qilghan iken.

Uyghur diyaridiki tebi'iy pen we ijtima'iy pen saheside utuq qazan'ghan Uyghur proféssorliridin xalmurat ghopur, tashpolat téyip, abduqadir jalalidin qatarliq yüzligen talant igiliri "Ikki yüzlimichi", "Siyasiy meydani qet'iy bolmighan" dégendek türlük betnamlar bilen yighiwélish lagérlirigha qamalghan hetta ölüm jazasigha höküm qilin'ghan bir ehwalda Uyghurlar arisida xitay tilini omumlashturushqa zor küch bilen "Töhpe" qoshuwatqan qurban niyazdek bir shexsning "Memliketlik töhpikar" bolup, xitay hökümiti teripidin yuqiri derijide etiwarlinishi her sahe kishilirining zor diqqitini qozghimaqta.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajiwiski ependi Uyghur weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan tetqiqatchilarning biridur. U qurban niyazgha oxshash qizil aktipning xitay da'iriliri teripidin kökke kötürülishi heqqide analiz yürgüzüp mundaq dédi: "Qurban niyazning bu mektipi xitay hökümitining Uyghurlarni xitay tili öginishke mejburlash, shu arqiliq ularni xitay jem'iyitige singdürüshtek assimilatsiye siyasitige maslashqan. Qurban niyazgha oxshash xitaygha nisbeten qaynaq héssiyatqa bay kishilerning mewjut bolushi xitaygha <biz Uyghurlargha herqandaq jehettin yol qoyiwatimiz> déyishi üchün paydiliqtur. Démek, eger qurban niyazdek kishiler dawamliq otturigha chiqsa, bu xitay hökümitige Uyghurlarni basturushtiki bahane bolalaydu. Halbuki, bügün undaq ademni kökke kötürse, etisi u özini türmide yaki lagérda köridu."

Hazirgha qeder radiyomiz igiligen uchurlardin melum bolushiche, xitay hökümiti teripidin "Ikki yüzlimichi" dep jazalan'ghanlar peqet Uyghur serxilliri bilenla cheklinip qalmay, xitaygha izchil sadiq bolup kelgen qizil Uyghurlarmu bu boranning tesirige uchrighan. Undaqta, qurban niyaz bilen yuqirida tilgha élin'ghan qizil Uyghurlarning perqi qeyerde?

Uyghur mesilisi heqqide analiz yürgüzüp kelgen Uyghur analizchiliridin amérika alem qatnishi idarisining opték énzhinéri, doktur erkin sidiq ependi bu heqte söz qilip, qurban niyazning xitay hökümitining izchil himayisige érishishi uning xitay teshwiq qilishqa ülgürmigen ishlarni aktipliq bilen qilghanliqidin bolghanliqini bayan qilip ötti.

Chet'eldiki bezi axbarat wastilirida élan qilin'ghan xewerlerde ilgiri sürülüshiche, xitay kompartiyesi iqtisad we teshkilat jehette bir qolluq bashqurup kéliwatqan kongzi institutliri xelq'aradiki, jümlidin amérikadiki köpligen aliy mekteplerde tesis qilin'ghandin kéyin özining xitayche til we medeniyet heqqide bilim bérishtek tüplük pirinsipliridin zor derijide chetnep ketken. Eksiche ular xitay kompartiyisi üchün amérikada teshwiqatchiliq qilishtek gheyriy resmiy wezipini ijra qilghuchilardin bolup qalghan. Netijide amérika hökümiti bu xildiki inistitutlarning "Keshini toghrilimaqchi" bolghan. Uyghur diyarida eksiche, qurban niyazgha oxshash kishiler özi qurghan mektepke kongzining heykilini tiklep, Uyghur balilirini her küni uning heykilige tazim qildurghan.

Chet'elde shallinishqa qarap yüzlen'gen kongzi inistitutlirining Uyghur diyarida cheklimisiz mewjüt bolushi némidin dérek béridu? amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependi bu heqte qilghan sözide xitay hökümitining ezeldin iradisi ajiz, meydani mustehkem bolmighan kishilerdin paydilinip özining teshwiqatini yürgüzidighanliqini tekitlesh bilen birge yene chet'elge zorlap tangalmighan kongzi mekteplirini qurban niyazni waste qilip héchqandaq tallash hoquqi bolmighan Uyghurlargha téngiwatqanliqini sözlep ötti.

Uyghur til-yéziqidiki kitab-matériyallarning xitay hökümiti teripidin yighiwilinishi, köydürülishi, bu kitablarni tüzgen Uyghur serxillirining jazagha höküm qilinishi qatarliqlarning hemmisi Uyghur medeniyiti, kimliki we tarixining yoqilish girdabigha bérip qalghanliqining ipadisi boluwatqanliqi melum. Közetküchiler qurban niyazning mektipide xitay til-yéziqi we medeniyiti boyiche terbiyeliniwatqan Uyghur perzentliriningmu bu xil krizésning tehditi netijiside öz milliy kimlikini inkar qilidighan bir weziyetning peyda bolidighanliqini texmin qilmaqta.

Hénriy shajiwiski bu mesile üstide toxtilip, "Nöwettiki weziyette bu balilarning ana tili Uyghur tili, diniy étiqadi islam dini bolidu, dep mölcherlesh intayin qiyin. Wehalenki, melum bir waqtqa kelgende bularning ichidiki beziliri inkar qilin'ghan bezi nersiler üstidin qaytidin oylinishqa bashlaydu, yeni ular özlirining milliy kimliki heqqide öz-özige su'al qoyushqa bashlaydu shu sewebtin özliri qobul qiliwatqan ma'arip üstidin qattiq oylinidu. Ular xitay millitidin bolmighachqa, xitay jem'iyitige toluq singip kirelmeydu," dédi.

Doktur erkin sidiq ependi sözi axirida qurban niyazgha oxshash ademler xitay hökümitige nisbeten paydilinish qimmiti tügigendin kéyinla derhal shallinip, bashqa "Ikki yüzlimichi" Uyghurlargha oxshash kün'ge qalidighanliqini alahide tekitlep ötti.

Toluq bet