Kishilik hoquq pa'aliyetchisi kamil ruziyéfning sot ishi kéyin'ge qalduruldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-10-12
Share
Kishilik-hoquq-paaliyetchisi-kamiljan-ruziyef-2.jpg Kamiljan ruziyéf ten jazasigha qarshi ittipaqning yighinida. 2020-Yil bishkek.
RFA/Oyghan

Buningdin bir nechche ay ilgiri qirghizistandiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi kamil ruziyéfning memliketning issiqköl wilayiti qaraqol sheherlik milliy bixeterlik komitéti teripidin tutqun qilin'ghanliqi, bir'az waqit ötüp qaraqol sheherlik sot teripidin uninggha mirzaqamaq jazasi bérilgenliki, shundaqla uninggha "Saxta höjjet yasash" we "Mekkarliq" jinayetliriningmu artilghanliqi melum bolghanidi. Yéqinda kamiljan ruziyéfning délosi boyiche 5-öktebirge belgilen'gen sot belgilik seweblerge bina'en kéyin'ge qaldurulghan.

Igilishimizche, kamiljan ruziyéf "Wentus" kishilik hoquq teshkilatining rehbiri bolup, u ten jazasigha qarshi turush, a'ile ichi zorawanliqi boyiche qanuniy yardem körsitishke oxshash ishlar bilen shughullinip kelgeniken. U bir nechche waqittin buyan özige qoral tenglep, popoza qilghan saqchini bir yildin buyan sotqa bermigen bixeterlik organliri we issiqköl oblastliq teptishi üstidin sotqa erz qilghan bolsimu, emma uning erzi sotta qarap chiqilidighan küni bixeterlik organliri teripidin tutup kétilgenidi.

Hazir qirghizistanning issiqköl wilayitining merkizi bolghan qaraqol shehiride turuwatqan kamiljan ruziyéf radiyomiz ziyaritini qobul qilip, ehwalni mundaq dep chüshendürdi: "Bu yili yoq yerdin ish qozghap, saqchilar méni qamaqqa élip, zulum qilghandin kéyin ikki qétim doxturxanida yétip chiqtim. Saqchi méni öltürümen dégen. Délo turghuzunglar dep muraji'et qilghanidim. Biraq bulturdin buyan bu heqte ish qozghalsimu( délo turghuzulsimu), héch qandaq puxta tekshürüsh yürgüzülmey, u ademni qamimay, méni qamidi. Qirghizistan parlaménti aliy kéngishining ezasi perhat hajim, 'ittipaq' jem'iyiti prézidénti we bashqilar xet yazsimu, shuninggha qarimay méning hoququm eslige kelgini yoq. Men adem hoquqini telep qilip, türmilerde yatqan Uyghurlarghimu yardem bergen'ge, millitimgimu qarap, shundaq ishlar boluwatidu dep éytsam bolidu. Hazirqi waqitta men herbiy prokuratura (teptishke), prézidéntqa nechche qétim muraji'et qilip, besh jinayi qilmishni otturigha qoyghanidim. Bu natoghra jinayi délo turghuzghan, zulum qilghan, qol qoyghuzghan, aghrip qalghanda chaghlarda soraqlargha chaqirip, qanunni buzghan qilmishlardur. Men bu ishlar yéshilishi kérek, dep oylaymen."

Ziyaritimizni qobul qilghan qirghizistanliq musteqil zhurnalist abdumömün mamarayimof ependi özining kamiljan ruziyéfni on yildin buyan yaxshi bilidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Bizde 'azadliq awazi' dep hoquq qoghdash tori bar idi. Shuningda men bash muherrir bolup ishligen. Shundin buyan men kamiljan bilen birge ishlep keldim. U da'im issiqköldin insan heqlirining buzulushi boyiche bizge pakitlarni, maqalilerni yézip turghan. Biz, zhurnalistlar, himayichiler köp nersige tenqidiy köz bilen qaraymiz. Bu köpchilikke yaqmishi mumkin. Shuning aqiwitide kamil ruziyéfqa qarshi her türlük heriketler bolup kelgen. U kishi toghriliq xilmu-xil pikirler éytilip yürdi. Emma men bir nersini éniq bilimen. U kishi insan heqliri ghayilirige da'im sadiq bolup kelgen. Insan heqliri buzulghan jayda u süküt saqlap turalmaydu hem bu heqte, elwette, ammiwi axbarat wasitilirige, imkan bariche jama'etchilikke ijtima'iy taratqular arqiliq we bashqimu yollar arqiliq éytip turidu. Shuning üchün uni ichki ishlar, sot, prokuratura xadimliri yaxshi körmeydu. Qisqisi, bu kishi ulargha tinchliq bermeywatidu. Hoquq himaye qilghuchilar, zhurnalistlar we bashqilar uningdin yardem sorap kéliwatidu. Ulargha yardem bérish üchün u organlargha muraji'et qilip, erzlerni yézip turidu. Shu sewebtin hökümettikiler uningdin qutulushning yollirini izdep yürmekte."

Abdumömün mamarayimof kamiljan ruziyéfqa erzimeydighan we asassiz eyiblerning qoyulghanliqini, da'irilerning asasiy meqsitining kamiljan ruziyéfning awazini boghushtin ibaret boluwatqanliqini, emma ruziyéfning hökümet bilen héch qandaq bir kélishimge maqul bolushi mumkin emeslikini bildürdi.

Abdumömün mamarayimof hazir qirghizistanda yüz bériwatqan weqelerning kamiljan ruziyéf ishining ijabiy hel qilinishigha tesir yetküzüshi mumkinmu? dégen so'algha mundaq dep jawab berdi: "Hazir bizde bu weqelerni 'inqilab' dep atawatidu, bu 'inqilab' emes, belki adettiki bir özgirishke qilin'ghan heriket boldi. Men köp nerse özgirip kétidu dep oylimaymen. Sewebi shu sistéma, siyasetke, iqtisadqa tesir qilidighan ademler hazir ornida turmaqta. Prézidént qandaq bolidu hazirche namelum. Yéngi kelgen bash ministirning ishlep kétishige közüm yetmeydu. Bashqa aldem bolghandimu bügünki ehwaldin chiqip kétish asan bolmaydu. Shuning üchün insan heqliri, xelq'ara insan hoquq qedriyetliri boyiche ishlep, özgirish kirgüzüshke qoli tegmeydu dep oylaymen. Lékin hazir issiqköldiki kamiljan ruziyéfqa qarshi heriket qiliwatqan ademlerge insap bérip, oylinip qélishliri éhtimaldin xali emes."

Qirghizistanning bishkek shehiridiki "Barawerlik üchün ittipaq" ning ezasi nadire masyumowa xanimning pikriche, kamiljan ruziyéfqa qarshi jina'iy délo turghuzulushigha biwasite uning hoquq qoghdash pa'aliyiti bilen shughullinishi seweb bolghaniken. U issiqköl wilayitide uzun waqit mabeynide saqchilar we bixeterlik organliri xadimlirining élip barghan qanunsiz heriketliridin, ten jazaliridin zerdab chekkenlerge yardem bergeniken.

Nadire masyumowa kamiljan ruziyéfqa qoyulghan eyiblerni néme üchün asassiz dep hésablaydighanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Birinchidin, uning tutqun qilinishi. 29-Mayda u bixeterlik komitéti xadimliri teripidin kimlikini éniqlash bahanisi bilen tutqun qilin'ghan idi. Uning pasporti yéqin aridiki sot binasida bolsimu, pasportini éliwélishqa mumkinchilik bermidi. Uni adwokatsiz soraqqa tartti. U tutulup, peqet ikki kün ötkendin kéyin sot aldida uning tutqun qilin'ghanliqi heqqide höjjet tapshurulghan. Yene bir tereptin, u bir jinayetchi emes, belki hoquq qoghdighuchi süpitide tutulghanliqi éniq. Kamiljan ruziyéfqa ikki madda boyiche, yeni'saxta höjjet yasash''mekkarliq'jinayetliri artilghan. Kéyin'mekkarliq'maddisi élip tashlan'ghan. Uninggha artilghan jinayetler hoquq qoghdighuchining shenini bulghighan. Bashta u ikki madda boyiche eyiblinip, andin birining élip tashlinishi bizde guman tughdurdi. Yene bir nerse, néme üchün'saxta höjjet yasash'mesilisi bilen saqchilar emes, bixeterlik komitéti shughullinishi kérek? démek bu ish biwasite ruziyéfning hoquq qoghdighuchi süpitidiki pa'aliyitige baghliq boluwatidu."

Nadire masyumowa kamiljan ruziyéfning mezkur ittipaq ezasi bolghanliqidin, uni hertereplime qollap-quwetlesh we toluq aqlap chiqishi üchün heriket qiliniwatqanliqini bildürdi. U yene kélechekte uninggha qoyulghan eyiblerning bikar qilidinishi we uni asassiz eyibligenlerning jawabkarliqqa tartilishini ümid qildi.

Melum bolushiche, mushu yili iyun éyida dunya Uyghur qurultiyi bayanat élan qilip, qirghizistanliq Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi kamiljan ruziyéfning ehwalidin qattiq endishe qiliwatqanliqini bildürgenidi. Dunya Uyghur qurultiyi mezkur bayanatida qirghizistan da'irilirini "Kamil ruziyéfning hoquqigha hörmet qilishqa, uninggha qaritilghan xata eyibleshni bikar qilishqa we uni derhal qoyup bérishke" chaqirghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.