Канада һөкумити канада ширкәтлирини уйғур елиға четишлиқ хитай муәссәсәлиридин һәзәр әйләшкә агаһландурди

Мухбиримиз әркин
2021.01.15
Канада һөкумити канада ширкәтлирини уйғур елиға четишлиқ хитай муәссәсәлиридин һәзәр әйләшкә агаһландурди Уйғур дияридики мәҗбурий әмгәккә беғишлап ишләнгән картон.
Yettesu

Канаданиң йәр шари ишлири министирлиқи вә униң қармиқидики канада сода хизмити комиссарияти 12-январ сода һөҗҗити елан қилип, канада ширкәтлирини вә пайчиклирини хитайниң уйғур елиға мунасивәтлик муәссәсәлири билән болған сода алақисида сәзгүр болушни, бу орунларниң уйғур мәҗбурий әмгикини ишливатқан болуши мумкинликини агаһландуруп, бундақ орунлар билән сода алақиси қилишниң “инавәткә дәхли йәткүзидиғанлиқи”, униң “қануний бәдили” барлиқини билдүргән.

Униңда тәкитлишичә, тәминат зәнҗири мәҗбурий әмгәкни ишлитиватқан ширкәтләрниң инавити дәхлигә учрапла қалмай, бундақ шәркәтләр йәнә канада, америка, мексика оттурисидики таможна беҗи қануниниң чәклишигә учрайдикән. Униңда бу һөҗҗәт канада ширкәтлириниң уйғур елидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә диққитини қозғап, мәҗбурий әмгәкни ишлитишниң бәдили барлиқини һес қилишиға ярдәм қилиш үчүн чиқирилғанлиқини билдүргән.

Канада, америка вә әнгилийәдин кейин өзиниң ширкәтлирини уйғур мәҗбурий әмгәк мәсилисидә агаһландурған 3-доләт. Һөкүмәтниң бу һөҗҗити канада парламенти авам палатасиниң кишилик һоқуқ комитети откән йили 12-айда хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини “ирқий қирғинчилиқ” дәп бекитип, һөкүмәткә хитай әмәлдарлирини җазалаш, уйғур мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәкләш, уйғурларға сияси панаһлиқ бериш қатарлиқларни өз ичигә алған бир йүрүш тәклипләрни сунғандин буян, һөкүмәтниң тунҗи қетим бундақ бир һөҗҗәтни елан қилишидур.

Канададики бәзи кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң қаришичә, бу һөҗҗәт уйғур мәсилиси канаданиң хитай билән болған сода мунасивитидиму “һәл қилғуч басқучқа киргәнлики” ни көрситидикән. Канададики “уйғур кишилик һоқуқ тәшәббуси программиси” ниң дериктори мәмәт тохти 13-январ зияритимизни қобул қилип мундақ диди: “уйғурлар нуқтисидин ейтқанда, тунҗи қетим канада парламенти (өткән йили) 21-октәбирдә ирқий қирғинчилиқ, дәп елан қилғандин кейин оттуриға қойған сияси тәвсийә қарарлири бар. Бу сиясий тәвсийә қарарлириниң үчи мәҗбурий әмгәк билән мунасивәтлик. Демәкки, тиҗарәт вә ташқий ишларниң буни тәң елан қилиши уйғур мәсилисиниң ташқий ишлардила әмәс, хитай билән болған содидиму һәл қилғуч басқучқа өткәнликини көрситиду.

Лекин канада авам палатаси әзаси гарнет гәниюсниң қаршичә, һөкүмәтниң бу тәдбиридә җавабкарлиқ механизими йоқ икән. У радийомизға бәргән бу һәқтики язма баянатида, бу тәдбирләрниң мәзмуни тоғрисида техиму көп учур тәләп қиливатқанлиқи, ялғуз аңлиқ болуш, өзини сорашни күтүшниң бәк әмәлий әһмийитиниң йоқлиқини билдүрүп: “шуңа елан қилинған бу тәдбирләр униң қандақ ишлиши вә иҗра қилинишиға бағлиқ. Әпсуски, бу тәдбирләр консерватиплар тәләп қилип кәлгән магнитиски имбаргосидәк җавабкарлиқ механизимини ишлитип, кишилик һоқуқни дәпсәндә қилған әмәлдарларни һәқиқий җазалашни өз ичигә алмиған,” дәп көрсәткән.

Канада йәр шари ишлири министирлиқиниң һөҗҗитидә уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләр учраватқан дәпсәндичиликниң “кәң көләмдә тутқун қилиш, кәң көләмдә балиларни ата-анилиридин айриветиш, диний ибадәт вә мәдинийәт паалийәтлирини бастуруш, мәҗбурий әмгәккә селиш, нишанлиқ бастуруш вә назарәт тәдбирлирини йолға қоюш, туғмас қилиш, тән җазаси вә башқа қопал муамилә шәкиллирини өз ичигә алидиғанлиқи”, мәҗбурий әмгәкниң пүткүл хитайға кәңәйгәнлики, хәвәрләрдә “уйғурларниң хитайдики һәр қайси карханиларда кәң коләмлик мәҗбурий әмгәккә селинип, нурғун саһәдә йәр шари тәминат зәнҗирини зәһәрлигәнлики көрситилгәнлики” ни билдүргән.

Канада һөкүмитиниң бу һөҗҗити канададики сиясийонлар, аммиви тәшкилатлар һөкүмәтниң “магнитиски қануни” ни ишлитип, уйғурларға зулум қилған хитай әмәлдарлирини җазалиши, америкаға охшаш уйғур мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәкләш тоғрилиқ қанун мақуллаш тоғрисидики бесимиға учраватқан мәзгилдә елан қилинди. Сабиқ канада әдлийә министири, канададики “раол волленберг кишилик һоқуқ мәркизи” ниң мудири ирвин котлер бу хил тәдбирләрни күчлүк тәшәббус қилип келиватқан әрбапларниң бири.

Ирвин котлер мундақ дәйду: “у йәрдә уйғурларни мәҗбури әмгәккә селип ишлапчиқарған мәһсулатлар мәсилиси бар. Америка мәҗбурий әмгәкни ишлитип мәһсулат ишләпчиқиришқа қарши туруш вә униң алдини елиш тоғрисида қанун мақуллиди. Мениң демәкчи болғиним, оттуриға қоюлған бир қатар тәклип пикирләрниң ичидики бәзи тәшәббушларни йолға қоюшқа болиду. Бирақ бу йәрдики мәсилә елишқа тегишлик зорур тәдбирләрни кечиктурмәй йолға қоюш үчүн бир сиясий ирадәниң бар йоқлиқидур.”

Ирвин котлер өткән йили мақалә елан қилип, һөкүмәтниң хитайниң уйғурларға тутқан муамилисигә қарши 7 түрлүк тәдбир елишни тәләп қилған. У йеқинда бир қетимлиқ зияритимизни қобул қилғанда, бу тәдбирләрниң бириниң “магнитиски қануни” ни ишлитиш икәнликини билдуруп: “бу тәдбирләр шуларни оз ичигә алса болиду. Мәсилән, магнитиски имбаргоси йүргүзүп, уйғурларға юз бериватқан ишларда җавапкарлиқи бар юқири дәриҗилик хитай әмәлдарлирини җазалаштур. Америка дөләт мәҗлиси буниңға даир қанун чиқарди, канада парламентиму магнитиски имбаргоси йүргүзүш үчүн һәрикәт қилиши керәк,” дегән.

Ирвин котлер откән йили канада парламентида гуваһлиқ берип, хитайниң уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” йүргүзүватқанлиқини илгири сүргән. Униң тәкитлишичә, хитайниң уйғур ларға қиливатқан һәр хил дәпсәндичиликлириниң һәммиси ирқий қирғинчилиққа қутратқулуқ қилиш билән бир вақитта йәнә “ирқий қирғинчилиққа қарши туруш әһдинамиси” дики қирғинчилиққа аит 5 хил қилмиш садир қилинған икән.

Лекин мәмәт тохти, канада йәр шари ишлири мимнистирлиқиниң һөҗҗитидә хитайниң һәркитини ениқ “ирқий қирғинчилиқ” дәп ейтмиған болсиму, бирақ униңда ирқий қирғинчилиқниң елементлириниң санап өтүлгәнликини билдурди. Мәмәт тохти мундақ деди: “униңда канада ширкәтлирини бу ишниң җиддийликини тонусун дегәндәк уйғруларға қилинған зулумларни санап өтүп, ‛ирқий қирғинчилиқ‚ демигән болсиму, лекин ирқий қирғинчилиқниң елементлирини санап өткән. Буни санап өтүш арқилиқ қануний мәсулийәтниңму еғир болидиғанлиқиниң шәписини бәргән.”

Канада йәр шари ишлири министирлиқи йәнә канада ширкәтлирини агаһландуруп, уларниң чәт әл билән болған сода алақисидә б д т ниң мәҗбурий әмгәккә қарши туруш, униң алдини елиш тоғрисидики алақидар бәлгилимиләргә, канаданиң бу җәһәттики алақидар механизимлириға әмәл қилишини, әгәр униңға әмәл қилмиса, бир қатар ақивәтләргә дуч келидиғанлиқи, канада импорт-екиспорт рухсити қануниға хилаплиқ қилиш, һөкүмәтниң сода җәһәттики қоллишиға вә екиспорт тәрәққият малийәсиниң ярдимигә еришәлмәйдиғанлиқини билдүргән.

Униңда: “бу хәвп шинҗаң яки хитай билән чәклинип қалмисиму, бирақ канада һөкүмити уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрниң хитай даирилири тәрипидин бастурулуватанлиқиға аит хәвәр, һөҗҗәтлик дәлилләргә асасән шинҗаңға мунасивәтлик муәссәсәләрни алаһидә хәвп пәйда қилиду, дәп һесаблайду,” дейилгән. Униңда ейтилишичә, “шинҗаңға мунасивәтлик тәминат зәнҗирлирини тәкшүргәндә мәҗбурий әмгәк вә башқа кәмситиш амиллириға, хусусән мәһсулат мәнбәсиниң ениқ яки ениқ әмәслики, кәспий мәктәп, ятақлиқ мәктәп, балилар йәслиси, дегәнләргә алаһидә диққәт қилиш керәк,” икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.