Kanada parlamént ezaliri xitaygha jaza tedbiri qollinish toghruluq muzakire élip bardi

• Muxbirimiz jewlan
  2021-06-04

Kanada parlaménti xitayning Uyghurlargha yürgüzüp kelgen jinayitini irqiy qirghinchiliq dep tonughandin béri kanada parlaménti kanada hökümitinimu bu jinayetni “Irqiy qirghinchiliq” dep atap, emeliy heriket qollinishqa chaqirip kelgenidi. 6-Ayning 2-küni kanada parlaménti tashqi ishlar we xelq'ara tereqqiyat komitéti xitayning mezkur komitétning mu'awin re'isi, kanada parlamént ezasi maykol chonggha jaza yürgüzgenlikini qattiq eyblesh, Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq jinayitige qarshi jaza tedbiri qollinish, jümlidin 2022-yilliq béyjing qishlik olimpék musabiqisini bayqut qilish toghruluq muzakire élip bardi we kanada hökümitini xitayning jinayitige dawamliq süküt qilmasliqi, amérika dölet mejlisining yolida méngip, Uyghurlarning heq-hoquqini qoghdashqa munasiwetlik birer qanun layihesi tüzüsh we uni ijra qilishqa chaqirdi.

Kanadaning konsérwatiplar partiyesidin bolghan parlamént ezasi, awam palatasi kanada-xitay munasiwetliri komitétining ezasi garnét jényus aldi bilen xitayning kanada parlamént ezasi maykol chonggha jaza cheklimisi qoyghanliqini eybligendin kéyin mundaq dédi: “Halbuki, bu jazalar xitayning xelq'ara bilen oynishiwatqanliqini we xitayni jazalashning muhimliqini ispatlap berdi. Xitay kompartiyesi chidimay qalghachqa öch alghusi keldi. Bizning bu yerde tutqan meydanimiz xitayda yüz bériwatqan ishlargha tesir körsitidu, belki pütün dunyaning pikir éqimigha tesir körsitidu. Dunyada xitaygha oxshash nopusi eng köp we iqtisadi 2-orunda turidighan bir dölet xelqi alemning aldida irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanda, eng ilghar téxnikilarni ishlitip pütün bir milletni weyran qiliwatqanda, dunya “Qayta yüz bermisun” dégen bu paji'ening yüz bérishige qarap turdi. Bundaq weziyette kanada parlaméntining heriket qollinish mejburiyiti bar idi. Hélimu yaxshi, parlaméntimiz heriket qollandi. Kanada parlaménti bu jinayetke tunji bolup qarar bergen parlamént bolup qaldi. Uningdin kéyin gollandiye, en'giliye, litwa qatarliq dölet parlaméntliri Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliqni étirap qildi, yene bashqa döletlermu qararlar élishi mumkin. Amérikaning ikki qétimliq hökümiti xitayning Uyghurlargha élip barghan jinayitini irqiy qirghinchiliq dep tonudi, bashqa köpligen döletlermu bu qebih depsendichilikni toxtitish üchün yéngi tedbirlerni qollinishqa bashlidi. Amérika “Uyghur mejburiy emgekning aldini élish qanuni” ni tüzdi؛ xitaydiki qul emgiki, etkeschilik, ichkiy eza sodisi qatarliq jinayetlerni cheklesh üchün yéngi jazalarni yolgha qoydi. Shundaqtimu biz démokratik döletlerning yenila éghir uyquda ikenlikini we herikitining tolimu asta boluwatqanliqini körduq. Emma ular oyghan'ghanda, kanada awam palatasining irqiy qirghinchiliqni étirap qilghanliq qararining démokratik ellerning wijdanini oyghitip, pütün dunyada küchlük tesir peyda qilish jehette muhim rol oynighanliqini hés qildi”.

Parlamént ezasi garnét jényus kanada parlaménti gerche kishilik hoquqni qoghdash jehette netije qazan'ghan bolsimu, hökümetning téxi sükütte turuwatqanliqini bildürüp mundaq dédi: “Biz kanada hökümitinimu xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan jinayitini irqiy qirghinchiliq dep étirap qildurushimiz, mal teminlesh liniyesige munasiwetlik qanun, siyaset chiqirip, mejburiy emgekke munasiwetlik mallarni import qilishni cheklishimiz, qanun turghuzush arqiliq ichki eza oghriliqi we etkeschilik jinayetlerge zerbe bérishimiz kérek. Biz sherqiy türkistan, xongkong yaki xitayning her qandaq yéridiki kishilik hoquq jinayetchilirige emeliy jaza yürgüzüshimiz kérek. Biz yene kanadadiki Uyghur köchmenlirige, bolupmu ajiz, tayanchsiz Uyghur musapirlirigha yardem bérishimiz kérek. Kanada özining awazini chiqardi, parlamént özining awazini chiqardi, emdi nöwet hökümetke keldi”.

U yene xitaydiki olimpék musabiqisigha qatnishish mesilisi üstide toxtilip mundaq dédi: “Biz hökümetke béyjingda ötküzülidighan olimpék musabiqisigha wekiller ömiki ewetmenglar dewatimiz. Eger ular özining bilginini qilidighan ish bolsa, biz u musabiqini bashqa yerge yötkeshni xalaymiz. Emma hökümet choqum öz meydanini éniq bildürüshi, talash-tartish astidiki bir döletning olimpék musabiqisigha hökümet wekillirini ewetmesliki kérek.”

Konsérwatiplar partiyesidin bolghan parlamént ezasi, awam palatasi tashqiy ishlar we xelq'ara tereqqiyat komitétining mu'awin re'isi maykol chong, xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliq jinayitini ashkare tenqidligini üchün xitay hökümiti teripidin “Xitaygha barmasliq, xitay bilen iqtisadiy munasiwet baghlimasliq” jazasigha uchrighanliqini, emma buning özige qilche tesir qilmaydighanliqini bildürgendin kéyin mundaq dédi: “Menmu en'giliye, yawropa ittipaqi we bashqa döletlerdiki parlamént ezalirigha oxshash jazagha uchridim. Menche, bu jaza démokratik ellerni bir-birige téximu yéqinlashturidu, ularning hökümetlirige téximu yaxshi hemkarlishish pursiti béridu. Xitayning tehditige taqabil turush üchün yawropa ittipaqi xitay bilen tüzgen meblegh sélish kélishimizni tonglatti؛ bir nechche hepte awwal awstraliye hökümitimu xitay bilen tüzgen ‛bir belwagh bir yol‚ kélishimini emeldin qaldurdi. Menmu kanada hökümitining mushu pursettin paydilinip xitayni jazalap, xitayning igidarichiliqidiki asiya ul eslihe meblegh sélish bankisigha pul tölimeslikini we u bankining ezaliqidin chékinip chiqishini soraymen”.

U yene Uyghurlar mesiliside kanada hökümitining muhim rol oynishi kéreklikini tekitlep mundaq dédi: “Xitayda Uyghurlarning mejburiy halda paxta we pemidur ishlepchiqirishigha séliniwatqanliqi ispatlandi. Buni xitay hökümiti bir qolluq pilanlap qiliwatidu. Kanada hökümiti choqum yéngiche we ünümlük tedbir qollinip, mejburiy emgektin kelgen xitay mehsulatlirini imort qilishni cheklishi kérek. Xitay bügün bizning xelqimizge, iqtisadimizgha we qimmet qarishimizgha tehdit peyda qildi, shunga parlamént we hökümet teng heriket qollinishi kérek. Biz süküt qilsaq bolmaydu, biz nahayiti teste qolgha kelgen démokratiye, erkinlik we kishilik hoquqqa bolghan eqidimizni, démokratik tüzüm we qanun'gha bolghan ishenchimizni yoqitip qoysaq bolmaydu”.

Yighinda kanadaning kubék partiyesidin bolghan parlamént ezasi aléksis kanada parlaménti, bolupmu kanada hökümitining Uyghurlar duch kelgen kirzisni hel qilishqa köngül bölüshi üchün kanada awam palatasi kishilik hoquq komitéti ötken yil 3-ayda otturigha qoyghan 15 türlük teklipni qayta oqup ötti. U kanada hökümitige xitap qilip mundaq dédi: “Hazir bizning bash ministirimiz bu mesilini qandaq atashni bilelmey yürüwatidu, biz muhakime qiliwatqan bu mesile kichik mesile emes, belki irqiy qirghinchiliq mesilisidur, irqiy qirghinchiliq bir insanning yene bir insan'gha élip baridighan eng éghir jinayitidur. Hazir dunyaning her qaysi jayliridiki insanlar bu mesilini muhakime qilishiwatidu. Emma bizning bash ministirimiz bilen tashqi ishlar ministirimiz irqiy qirghinchiliq dégen sözning menisini bilelmey yürüwatidu. Hökümet kishilik hoquqtin ibaret bu muhim mesilidin özini qachuruwatidu. Ular kishilik hoquqni qoghdash üchün tirishimiz deydu, emma bügünkidek yighin'gha qatnashmaydu. Bizning kishilk hoquq mesilisini tonush, uni qoghdash we heriket qollinish mes'uliyitimiz bar. Shunga men yuqiriqi tekliplerni alahide eskerttim. Hökümet choqum buninggha inkas bildürüshi kérek؛ hökümetning birinchi bolup qilidighan ishi, xitayning Uyghurlargha qaratqan jinayitini irqiy qirghinchiliq dep tonush, andin shinjanggha xelq'araliq tekshürgüchi ewetish. Hökümet uni irqiy qirghinchiliq dep atisa Uyghur dostlirimiz bir ümidke érishidu, ular ümidke muhtaj”.

Yighinda garnét jényus, maykol chong, aléksis brunél qatarliq parlamént ezaliri kanada parlaménti libérallar partiyesidin bolghan awam palata ezasi kéwin lémoroks konsérwatiplar partiyesidin bolghan parlamént ezasi pet kélli, yéngi démokratlar partiyesidin bolghan partiye ezasi pétir julyan qatarliq parlamént ezalirining so'allirigha jawab berdi. Melumatlargha asaslan'ghanda, kanada parlaménti tashqiy ishlar we xelq'ara tereqqiyat komitéti (FAAE) yighinda otturigha chüshken pikirler doklat sheklide kanada parlaméntigha sunulidiken we kanada hökümitining xitaygha qaratqan siyasitige tesir körsitidiken.