Kanadaning “Tyen'enmén weqesi” heqqidiki bayanatida Uyghur weziyitining tilgha élinmasliqi tenqidke uchridi

Kanada tashqi ishlar ministiri kristya frélend 4‏-iyun küni “Tyen'enmén qirghinchiliqi” ning 30 yilliqi munasiwiti bilen bayanat élan qilip, 1989‏-yili 4‏-iyun küni tyen'enmén meydanidiki namayishchilarning qanliq basturulghanliqini xatirileydighanliqini bildürgen idi. Lékin u bayanatida “Tyen'enmén weqesi” dek bir qirghinchiliqning xitayning gherbidiki Uyghur rayonida yüz bériwatqan bolsimu, emma uni tilgha almasliq bilen tenqidlenmekte. Kristya frélend 4‏-iyun élan qilghan bayanatida xitay da'irilirini “Tyen'enmin weqesi” heqqidiki sükütini buzup, xitay xelqige weqede öltürülgen, tutqun qilin'ghan yaki iz-déreksiz yoqalghanlarning hésabini bérishke ündigen. Bayanatta “30 Yil boldi, xitayda kishilik hoquq qoghdighuchilirining jümlidin adwokat we zhurnalistlarning tüp erkinlikni qoghdash kürishi dawamlashmaqta. Biz xitayni uning kishilik hoquq mes'uliyitini ada qilishqa, adaletsiz we xalighanche tutqun qilin'ghanlarni qoyup bérishke chaqirimiz,” déyilgen idi.

Lékin kanadaning xitayda turushluq sabiq bash elchisi deywid muronéy 5‏-iyun küni kanadaning “Yer shari we pochta géziti” de maqale élan qilip, kanada tashqi ishlar ministirliqining resmiy bayanatida Uyghurlarning tilgha élinmighanliqini tenqidligen. Deywid muronéyning tekitlishiche, frélendning bayanati kanada bash ministiri jastin trédoning uningdin sel burun wankowérdiki bir pa'aliyette qilghan Uyghurlar heqqidiki sözini kömüwetken. Jastin trédo wankowérdiki bir pa'aliyette muxbirlarning “Tyen'enmin weqesi” ning xatire küni heqqidiki so'aligha jawab bérip, xitayning Uyghurlargha qarshi élip bériwatqan qilmishini toxtitishqa chaqirghan.

Trédo mundaj dégen: “Biz xitayni kishilik hoquqqa, naraziliq bildürüsh hoquqi, ipade erkinlikige hörmet qilishqa, xitayning gherbidiki Uyghurlardek az sanliq milletlerge qarshi herikitini toxtitishqa dawamliq chaqirimiz. Xitayning kishilik hoquq mesilisidiki xahishigha qarita bizning ré'al endishimiz bar. Men hazirgha qeder qilip kelgendek bu mesilini xitay rehberliki bilen dawamliq biwasite yaki ittipaqdashlirimiz bilen wasitilik sözliship, hazirqidek xatirilesh künliride kishilik hoquqqa téximu yaxshi hörmet qilishni we uni ilgiri sürüshni dawamlashturimiz.”

Lékin sabiq bash elchi deywid mulronéyning ilgiri sürüshiche, kristya frélendning bayanati trédoning sözidin köp yénik bolup, trédoning sözi kanadaning resmiy bayanatida eks etmigen.

Krsitiya frélendning bayanati deywid mulroydek sabiq diplomatlarning tenqidige uchrapla qalmay, kanadadiki kishilik hoquq teshkilatlirini ümidsizlendürgen. Xelq'ara kechürüm teshkilati kanada shöbisining bash katipi aliks néy 6‏-iyun küni ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “Kanada hökümitining tyen'enmin qirghinchiliqining 30 yilliqi munasiwiti bilen élan qilghan bayanati kishini ümidsizlendüridu. Uningda bügün xitayda éghir kishilik hoquq mesilisining mewjutluqi éniq tekitlenmigen. Elwette, uning béshida xitayning gherbidiki Uyghurlargha qarita élip bériliwatqan keng kölemlik basturush otturigha qoyulushi kérek idi. Lékin bayanatta bu tilgha élinmighan. Kanada Uyghurlarning weziyitige bolghan endishisini ashkara otturigha qoyup kelgen bolsimu, lékin hazir bu mesilige bashqa hökümetlerdek undaq qattiq ipade bildürmey kéliwatidu.”

Kanadadiki “Bir erkin dunya” namliq kishilik hoquq teshkilatining ilgiri sürüshiche, frélendning bayanatida Uyghurlarning tilgha élinmasliqi uning siyasiy jehette toghra bolushnila qoghlashqanliqining netijisi iken. “Bir erkin dunya” teshkilatining re'isi mejid el shafiy 6‏-iyun küni ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Men shundaq qaraymen, siyasiy jehette toghra bolushnila qoghlishish bu hökümetke bek ziyan salmaqta. Bizning bash ministirimiz, tashqi ishla ministirimizning siyasiy jehette toghra bolush tuyghusi küchlük. Elwette, ular tyen'enmin qirghinchiliqini tenqidleshni isteydu. Emma ulardiki siyasiy jehette toghra bolushtek bu xil chüshenche xitayning Uyghurlarni öz ichige alghan az sanliq milletlerni jazalash mesilisige chongqurlap kirishige tosqunluq qilmaqta. Bu kanada üchün shundaqla bu hökümet üchün bir nomustur.”

Mejid el shaféy kanada hökümitining siyasiy toghra bolushnila qoghlishishtek bu xil pozitsiyesini özgertip, xitay bilen bolghan munasiwetlerde rast gepni qilish kéreklikini bildürdi. U mundaq deydu: “Bu intayin qorqunchluq weziyet. Shuninggha qarap baqayli, 30 yilning aldida néme bolghan, hazir néme boluwatidu, kelgüsi 30 yilda néme bolidu. 30 Yil awwal qirghinchiliq yüz bergende kanada héch ish qilmighan. Mana hazir bu siyasetning yene tekrarliniwatqanliqini körüwatimiz. Men tashqi ishlar ministirligha shu meslihetni bérimen, siyasiy jehette toghra bolushtin waz kechsun, iqtisadi menpe'et qoghlishishni unutsun, kishilik hoquqqa merkezleshsun. Chünki siz kanada qimmet ölchimige wekillik qilisiz. . . Xitay bilen bolghan munasiwetlerde rast gepni qilsun.”

Sabiq bash elchi deywid munronéy “Ye shari we pochta géziti” diki maqaliside kanada “Tyen'enmén qirghinchiliqi” ning 30 yilliqida küchlük bayanat élan qilip, kanadaning 2019‏-yildiki shinjangni 1989‏-yili tyen'enmin meydanidiki qirghinchiliqqa yéterlik inkas qayturmighanliqimizning mehsuli, dep qaraydighanliqini ipadilishi kérek bolsimu, lékin kanada hökümiti bu pursetni ötküzüwetken. Deywid mulrunéyning ilgiri sürüshiche, bu pursetni bash ministir trédoning kanada yerlik xelqlirining öz waqtida iz-déreksiz ghayib bolghan we öltürülgen ayal we qizlirining tragédiyelik teqdirini “Irqiy qirghinchiliq” dep teripleshni qollighan bir heptiside qachurup qoyushi bek échinishliq iken.

Xelq'ara kechürüm teshkilati kanada shöbisidiki aliks néyning ilgiri sürüshiche, ular kanada hökümitining b d t da teklip layihisi otturigha qoyup, Uyghur rayonida xelq'ara tekshürüsh élip bérishigha kapaletlik qilishini ümid qilidiken. U mundaq deydu: “Biz kanadaning shu ishlarni qilishini körüshni xalaymiz, biz uning b d t kishilik hoquq kéngishining kéler nöwetlik yighinida téximu ilgiriligen halda bashqa hökümetler bilen ortaq xitabname élan qilip, Uyghurlarning weziyitige qarita endishilirini qayta ipadilishini, musteqil xelq'ara tekshürüsh guruppisi qurup, xitay hökümitini bu guruppining rayonida tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushigha kapaletlik qilishini isteymiz.”

Kanada bu yil 3‏-ayda b d t kishilik hoquq kéngishide ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki xelq'ara muhakime yighinini teshkilligen döletlerning biridur. Kanada bu herikiti seweblik eyni chaghda xitayning qattiq bésimigha uchrighan. Kishilik hoquq közitish teshkilatining ashkarilishiche, xitay hökümiti nurghun döletlerning jenwediki diplomatlirigha xet yézip, ularni 13‏-mart küni ötküzülgen shu qétimqi yighin'gha kapaletchi bolmasliqqa yaki uninggha qatnashmasliqqa ündigen.

Bezi analizchilarning ilgiri sürüshiche, tashqi ishlar ministiri kristiya frélend nöwette xitay hökümiti ikki neper kanada puqrasini görüge tutuwalghan, shuningdek ikki kanada puqrasigha ölüm jazasi bergen mezgilde Uyghur mesilisini tilgha élip, weziyetni téximu murekkepleshtürüwétishni xalimighan bolushi mumkin. Kanada hökümiti ötken yili 12‏-ayda xu'awéy shirkitining mu'awin mudiri ming wenjoni tutqun qilghan. Arqidinla xitay hökümiti xitayda turushluq 4 neper kanada puqrasini qolgha élip, ularning ikkisige ölüm jazasi bergen.