Канада һөкүмити канададики уйғурларни хитайниң паракәндичиликидин қоғдашта алаһидә тәдбирләрни елишқа чақирилған

Мухбиримиз әркин
2021-08-04
Share
Канада парламенти хитайниң уйғурларға қарита Канада парламентида ечилған йиғиндин көрүнүш. 2021-Йили 25-январ, оттава, канада.
REUTERS

Канада парламенти хәлқара кишилик һоқуқ төвән комитети билән ташқи ишлар-хәлқара тәрәққият комитети бу йил 4-айда канада һөкүмитигә уйғурлар тоғрисида 15 түрлүк тәвсийә йоллиған. Бу тәвсийәләрниң бири канададики уйғурларниң биихәтәрликигә аит болуп, униңда канада җамаәт хәвпсизликиниң системилиқ рәвиштә из қоғлап, ‍уйғурларни хитай бихәтәрлик паракәндичиликидин қоғдиши тәләп қилинғаниди.

Канада һөкүмити бу 15 түрлүк тәвсийәгә қайтурған язма җавабида уйғурларни қоғдаш тоғрисида тохтилип, хитайниң уйғурларни паракәндә қилиш, тәһдит селиш вә қорқутуш қилмишлиридин хәвири барлиқи, бу хил һәрикәтләрниң үзүл-кесил қобул қилинмайдиғанлиқини ейтқан. Бирақ, канада җамаәт хәвпсизликиниң системилиқ рәвиштә из қоғлап, шәхс вә гуруппиларни қоғдаш тәлипигә қарита ‍өз пикридә қалған.

Лекин һөкүмәтниң қәйт қилишичә, канада җамаәт хәвпсизлик системисиниң бу хил шәхси делоларни системилиқ назарәт қилиш һоқуқи йоқ болуп, канаданиң һазирқи мәвҗут аманлиқ тармақлири канадалиқларни өз һоқуқ даирисидә чәтәл күчлириниң тәһдитидин қоғдаш вәзиписини атқуридикән. Хитай оманлиқ органлириниң чәтәлләрдики уйғурларға тәһдит селип, уларниң ‍өзи турушлуқ дөләтләрдә пикир әркинликини қоллинишиға тосқунлуқ қилип келиватқанлиқи һәммигә мәлум.

Бу мәсилә канада парламентиниң диққитини қозғиған болуп, у ‍өзиниң 15 түрлүк тәвсийәсидә буниңға қарита һөкүмәтниң тәдбир қоллинишини тәләп қилған. Лекин канада һөкүмитиниң бу мәсилидики җавабиға канададики "раул волленберг кишиик һоқуқ мәркизи" ниң қанун мәслиһәтчиси, адвокат юнаһ диямунд қайил болмиди. Униң қаришичә, канада бихәтәрлик органлири уйғурларни қоғдашни алдинқи орунға қоюши вә алаһидә тәдбирләрни қоллиши керәк икән.

Юнаһ диямунд мундақ дәйду: "уларниң җамаәт хәвпсизлик рамкиси даирисидә алаһидә программиси болуши керәк. Мәсилән канада бихәтәрлик-истихбарат идариси мәхпий һәрикәт қилидиғанлиқини билимән. Лекин шундақтиму улар аммиға йүзлинип, уйғурлар вә уйғурларни һимайә қилидиған гуруппиларниң канадада паракәндичиликкә учришидин қоғдашқа капаләтлик қилиши, уларни қоғдашни алдинқи орунға қоюши лазим".

Юнаһ диямундниң ейтишичә, канадалиқ уйғурларни қоғдаш канаданиң игилик һоқуқ мәсилиси икән. У: "чүнки, бу йәрдә биз канаданиң игилик һоқуқи һәққидә сөзләватимиз. Хитай даим ‍өзиниң игилик һоқуқини қоғдайдиғанлиқини дава қилип кәлди. Биз канадада өз пуқралиримизни қәтий қоғдайдиғанлиқимизни ипадилишимиз керәк. Чүнки, биз хитай түрмисидики канада пуқралирини қоғдиялмидуқ. Шуңа биз алаһидә программа йолға қоюп, канададики уйғур вә башқа түркий мусулманларни қоғдашқа, уларниң җазаға учримаслиқи вә канадада бихәтәр икәнликигә капаләтлик қилишимиз керәк" деди.

Мәлум болушичә, хитай даирилириниң канадаики уйғурларға болған паракәндичилики уйғурлар дуч келиватқан реал тәһдит болуп, нурғун уйғурлар хитай даирилиниң паракәндичилики вә тәһдити түпәйли өзлириниң пикир әркинликини қоллинишқа яки лагер һәм түрмиләрдики аилә әзалириға үн чиқиришқа петиналмай кәлмәктикән.

"канада шәрқий түркистан җәмийити" ниң һәйәт әзаси, дохтур муһәммәтҗан қурбан 2-авғуст бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, канада һөкүмитиниң тәдбири елиши зөрүр икәнликини билдүрди.

Муһәммәтҗан қурбанниң ейтишичә, униң ‍өзиму йеқинда бу хил паракәндичиликкә учриған. У, бу хил паракәндичиликләрниң һәр хил кимлик, һәр хил мәқсәт вә шәкилләрдә йүз беридиғанлиқини билдүрди.

Канада һөкүмити уйғурларни қоғдаш тоғрисидики тәвсийәгә қайтурған җавабида, канада җамаәт хәвпсизликиниң шәхси делоларни системилиқ назарәт қилиш һоқуқи йоқлуқини ейтқан болсиму, бирақ канада хан җәмәти атлиқ сақчиси вә бихәтәрлик-исхбарат идарисиниң дөләт бихәтәрликигә аит тәһдитләрни, хусусән чәтәл дөләтлириниң шәхсләргә қаритилған тәһдит вә қорқутушлирини телефон яки тор арқилиқ мәлум қилиш механимизми барлиқини билдүргән.

Бирақ адвокат юнаһ диямундниң қаришичә, канада вә униң билән ‍охшаш пикирдики дөләтләр уйғурларни қоғдаймиз десә, мәсилини ноқул б д т да һәл қилишниң орниға ички-ташқи җәһәтләрдә үнүмлүк тәдбирләрни елиши керәк икән. У мундақ дәйду: "мениңчә б д т дики кашила вә б д т ичидә хитайни қоллаш һәммә ишни б д т ға бағлашқа болмайдиғанлиқини көрсәтти. Шуңа, бу канада вә униң иттипақдашлириниң ички-ташқи җәһәтләрдә үнүмлүк тәдбирләрни елишини тәқәзза қилиду. Бу нуқтидин алғанда канада һөкүмитиниң уйғурлар үчүн ‍өз алдиға алаһидә тәдбирләрни алмаслиқи кишини үмидсизләндүриду".

Канада парламентиниң һөкүмәткә сунған уйғурлар һәққидики 15 хил тәвсийиси канадаики уйғурларни қоғдаш билән бир вақитта тутқунларни қоюп бериш, лагерларни тәкшүрүш, техника експорт вә мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини контрол қилиш, уйғур мусапирлириға панаһлиқ бериш, хитай түрмисидики канада пуқрасини һүсәнҗан җелилни қутқузуш, "ирқий қирғинчилиқ" ни етирап қилиш қатарлиқ мәзмунларни өз ичигә алған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт