Баш әлчи боб рәй: «хитайниң уйғурларға қиливатқанлири қирғинчилиқниң нәқ өзи!»

Мухбиримиз әзиз
2020-11-16
Share
Bob-Rae-bob-rey.jpg Канаданиң б д т да турушлуқ баш әлчиси боп рәй(Bob Rae) әпәнди мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөзлимәктә. 2018-Йили 3-апрел, канада.
REUTERS

Уйғур җәмийити дуч келиватқан сиясий вә иҗтимаий паҗиәләр һәққидә көплигән маддий испатларниң ташқи дуняға мәлум болушиға әгишип, бир қисим мутәхәссисләр вә сиясийонлар бу һални «кишилик һоқуқларниң дәпсәндә болуши» дейишниң реаллиққа ‍уйғун кәлмәйдиғанлиқини тәкитләшкә башлиди. Гәрчә бәзи мунбәрләрдә бу һални бир қисим кишиләр «мәдәнийәт қирғинчилиқи» яки «қирғинчилиқ» дәп атиған болсиму әмма бирәр һөкүмәт техи һазирчә бу мәсилә һәққидә рәсмий қарар алмиди. Әнә шундақ әһвалда 15-ноябир күни канаданиң бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т)да турушлуқ баш әлчиси боп рәй әпәнди бу мәсилә һәққидә кәскин ипадә билдүрди.

Канада радийо ширкити (CBC) бу мәсилә тоғрисида канаданиң б д т да турушлуқ толуқ һоқуқлуқ баш әлчиси боб рәй билән мәхсус сөһбәтләшкәндә мухбир росемарий бартон униң әйни вақитта бермида роһинга мусулманлири дуч кәлгән реаллиқни «қирғинчилиқ» дәп атиғанлиқини әскәртиш билән биргә униңдин уйғурлар мәсилиси һәққидә қандақ қарайдиғанлиқини сориди.

Боб рәй әпәнди очуқ қилип: «һазир бу һәқтә көп хил пикирләрни көрүватқан болсақму бизгә мәлум болған уйғурларниң әһвали қирғинчилиқниң нәқ өзидур. Чүнки хитай һөкүмити уйғурларға қиливатқан зулумларни қирғинчилиқниң қайсила тәбири бойичә қариғандиму буни қилчә иккиләнмәстин қирғинчилиқ, дәп атиялаймиз» дәп көрсәтти. Боб әпәндиниң билдүрүшичә, улар б д т ниң кишилик һоқуқ алий кеңиши өткүзгән йиғинда мәхсус бу мәсилә һәққидә пикир баян қилған. Шуниңдәк өзлири һазирғичә топлиған барлиқ язма испатларни һәмдә хитай һөкүмитиниң өзлири чиқарған мунасивәтлик һөҗҗәтләрни йиғин әһлигә сунған. Йиғинда канада вәкиллири оттуриға қойған йәнә бир муһим мәсилә кишилик һоқуқ алий кеңиши рәиси мишиел бәчелеттин уйғур дияриға нәқ мәйдан тәкшүрүши үчүн мустәқил бир гуруппини әвәтиш болған.

Боб әпәнди сөһбәттә алаһидә тәкитлигән йәнә бир нуқта болса дипломатик хизмәтниң алаһидилики бойичә қирғинчилиққа даир мәсилиләрни ашкара вә йошурун мәслиһәт қилиш әһвали болди. Шуниңдәк һазир бу мәсилиләрни ашкара муһакимә қилиш лазимлиқини тәкитлиди. Йәнә бир яқтин алғанда әйни вақиттики роһинга мусулманлири дуч кәлгән ирқий қирғинчилиққа селиштурғанда нөвәттики уйғурларға даир техиму көп биринчи қол маддий испатларниң һазир болуши буниңдин кейинки хизмәтләр үчүн техиму муһим икән. Гәрчә бу һәқтики гуваһлиқ баянлири мәлум болсиму хитай һөкүмитиниң учурларни қаттиқ қамал қилиши сәвәблик буниңға даир техиму көп маддий испатларни қолға кәлтүрүш толиму қийинға чүшмәктә икән. Әмма қандақ болушидин қәтийнәзәр канада һөкүмити бу мәсилидә арқиға қайтмайдикән.

Сөһбәттә боб рәй әпәнди нөвәттики америка чоң сайлимидин кейин барлиққа келидиған америка һөкүмити билән болидиған мунасивәттә бу мәсилиниң қандақ орун елиши һәққидиму сөз қилди. Униң пикричә, канада һөкүмити вә америка һөкүмити бу мәсилини бирдәк өзлириниң бундин кейинки хитай билән болған дипломатийә паалийәтлиридики муһим нуқтилардин қилиши лазим икән. Бу мәсилиму өткән айда канада парламентидики муһакимидә уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрни «қирғинчилиқ» дәп етирап қилиш һәққидә қарар елинғанда оттуриға чүшкән мәсилиләрниң бири иди.

Һәр қетимқиға охшаш 16-ноябир күни сәһәрдә хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси җав лиҗйән боб рәй әпәндиниң баянатини әйибләп «бизни уйғурларни қириватиду, дейиш учиға чиққан бимәнилик» дәп инкас қайтурди. Шуниңдәк 2010-йилидин 2018-йилиғичә болған мәзгилдә уйғурлар нопусиниң 25 пирсәнт ашқанлиқини, буниң канададики нопусниң ешиш нисбитидин 18 һәссисигә тоғра келидиғанлиқини тәкитләп: «бу мәнидин алғанда биз ‹канада пуқралири қирғинчилиққа учраватиду' дейәләйдикәнмиздә» дәп баш әлчиниң уйғурларниң нопуси һәққидә оттуриға қойған пакитлирини ағдуривәтмәкчи болди. Әмма «йәр шари вә почта» гезитиниң бу һәқтики баш мақалиисда җав лиҗйәнниң билимсизлики тәнқидлинип «канаданиң нопуси 2010-йилидин 2018-йилиғичә он пирсәнттин көпийип маңған» дәп көрсәтти. Шундақла униң уйғурлар мутләқ көп санни игиләйдиған қәшқәр вә хотәндики туғут нисбитиниң 60 пирсәнт чекинишини көрмәскә салғанлиқта әйиблиди.

Боб рәй әпәндиниң бу һәқтики баянатлири америка ташқи ишлар министири майк помпейониң «шинҗаңда һазир йүз бериватқан ишлар дәл 1930-йилларда германийәдә барлиққа кәлгән реаллиқни әслитиду» дегән сөзидин кейин йәнә бир юқири дәриҗилик дипломатниң ағзидин чиққан кәскин баһа болғанлиқи мәлум. Уйғурлар мәсилиси билән тонушлуқи болған мутәхәссиләрму бу һәқтә пикир йүргүзүп, нөвәттики мәсилиниң «дәлил-испат көрситиш» әмәс, бәлки дөләтләрниң қанчилик «ғәйрәт көрситиш» мәсилиси икәнликини билдүрди. Җорҗ вашингтон университетиниң профессори, уйғуршунас шан робертс бу һәқтә қилған сөзидә бу нуқтини алаһидә тәкитләп: «хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарши иҗра қиливатқан бу зулумлириға қарита нөвәттә техиму зор бир һәмкарлиқ керәк. Қачанки мушундақ бир һәмкарлиқ вуҗутқа келидикән у чағда зор бир өзгириш барлиққа келиду. Буниң үчүн америка, явропа иттипақи вә башқа дөләтләр бу сәпкә баравәр һалда әгәшсә бәк яхши болатти» дегән.

Рос-хулман технологийә институтиниң дотсенти тимусий грос бу җәһәттә шан робертсқа охшап кетидиған қарашта икән. Уму «йәр шари вә почта гезити» гә қилған сөзидә һәрқайси әл рәһбәрлириниң бу хил қирғинчилиқ мәсилисидә көкрәк керип алдиға чиқиши лазимлиқини билдүргән. У бу һәқтә тохтилип: «һазир һәрқайси дөләтләрдики рәһбәрләр бирлишип, уйғурлар дуч келиватқан зулумни тохтитиш һәққидә хитайға ортақ бесим қилидиған пәйт йетип кәлди. Җүмлидин 2022-йилидики қишлиқ олимпик йиғиниму шундақ болуши лазим» дегән. Шуниңдәк бу хил байқут қилишниң мәйли иқтисадий җәһәттин болсун яки хәлқара образ җәһәттин болсун зор чәкләш ролиға игә икәнликини тәкитлигән.

Мәлум болушичә, нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан паҗиәниң характерини ашкара һалда «қирғинчилиқ» дәп бекитиш чақириқи барғансери көп қоллашқа еришиватқан болуп, буниң пат йеқинда рәсмий бир тәбир сүпитидә оттуриға чиқиши һәмдә шуниңға мас әмәлий һәрикәтләрниң елиниши үмид қилинмақтикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт