Bash elchi bob rey: "Xitayning Uyghurlargha qiliwatqanliri qirghinchiliqning neq özi!"

Muxbirimiz eziz
2020-11-16
Share
Bob-Rae-bob-rey.jpg Kanadaning b d t da turushluq bash elchisi bop rey(Bob Rae) ependi muxbirlarni kütüwélish yighinida sözlimekte. 2018-Yili 3-aprél, kanada.
REUTERS

Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan siyasiy we ijtima'iy paji'eler heqqide köpligen maddiy ispatlarning tashqi dunyagha melum bolushigha egiship, bir qisim mutexessisler we siyasiyonlar bu halni "Kishilik hoquqlarning depsende bolushi" déyishning ré'alliqqa ‍uyghun kelmeydighanliqini tekitleshke bashlidi. Gerche bezi munberlerde bu halni bir qisim kishiler "Medeniyet qirghinchiliqi" yaki "Qirghinchiliq" dep atighan bolsimu emma birer hökümet téxi hazirche bu mesile heqqide resmiy qarar almidi. Ene shundaq ehwalda 15-noyabir küni kanadaning birleshken döletler teshkilati (b d t)da turushluq bash elchisi bop rey ependi bu mesile heqqide keskin ipade bildürdi.

Kanada radiyo shirkiti (CBC) bu mesile toghrisida kanadaning b d t da turushluq toluq hoquqluq bash elchisi bob rey bilen mexsus söhbetleshkende muxbir rosémariy barton uning eyni waqitta bérmida rohin'ga musulmanliri duch kelgen ré'alliqni "Qirghinchiliq" dep atighanliqini eskertish bilen birge uningdin Uyghurlar mesilisi heqqide qandaq qaraydighanliqini soridi.

Bob rey ependi ochuq qilip: "Hazir bu heqte köp xil pikirlerni körüwatqan bolsaqmu bizge melum bolghan Uyghurlarning ehwali qirghinchiliqning neq özidur. Chünki xitay hökümiti Uyghurlargha qiliwatqan zulumlarni qirghinchiliqning qaysila tebiri boyiche qarighandimu buni qilche ikkilenmestin qirghinchiliq, dep atiyalaymiz" dep körsetti. Bob ependining bildürüshiche, ular b d t ning kishilik hoquq aliy kéngishi ötküzgen yighinda mexsus bu mesile heqqide pikir bayan qilghan. Shuningdek özliri hazirghiche toplighan barliq yazma ispatlarni hemde xitay hökümitining özliri chiqarghan munasiwetlik höjjetlerni yighin ehlige sun'ghan. Yighinda kanada wekilliri otturigha qoyghan yene bir muhim mesile kishilik hoquq aliy kéngishi re'isi mishiél bechéléttin Uyghur diyarigha neq meydan tekshürüshi üchün musteqil bir guruppini ewetish bolghan.

Bob ependi söhbette alahide tekitligen yene bir nuqta bolsa diplomatik xizmetning alahidiliki boyiche qirghinchiliqqa da'ir mesililerni ashkara we yoshurun meslihet qilish ehwali boldi. Shuningdek hazir bu mesililerni ashkara muhakime qilish lazimliqini tekitlidi. Yene bir yaqtin alghanda eyni waqittiki rohin'ga musulmanliri duch kelgen irqiy qirghinchiliqqa sélishturghanda nöwettiki Uyghurlargha da'ir téximu köp birinchi qol maddiy ispatlarning hazir bolushi buningdin kéyinki xizmetler üchün téximu muhim iken. Gerche bu heqtiki guwahliq bayanliri melum bolsimu xitay hökümitining uchurlarni qattiq qamal qilishi seweblik buninggha da'ir téximu köp maddiy ispatlarni qolgha keltürüsh tolimu qiyin'gha chüshmekte iken. Emma qandaq bolushidin qet'iynezer kanada hökümiti bu mesilide arqigha qaytmaydiken.

Söhbette bob rey ependi nöwettiki amérika chong saylimidin kéyin barliqqa kélidighan amérika hökümiti bilen bolidighan munasiwette bu mesilining qandaq orun élishi heqqidimu söz qildi. Uning pikriche, kanada hökümiti we amérika hökümiti bu mesilini birdek özlirining bundin kéyinki xitay bilen bolghan diplomatiye pa'aliyetliridiki muhim nuqtilardin qilishi lazim iken. Bu mesilimu ötken ayda kanada parlaméntidiki muhakimide Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerni "Qirghinchiliq" dep étirap qilish heqqide qarar élin'ghanda otturigha chüshken mesililerning biri idi.

Her qétimqigha oxshash 16-noyabir küni seherde xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi jaw lijyen bob rey ependining bayanatini eyiblep "Bizni Uyghurlarni qiriwatidu, déyish uchigha chiqqan bimenilik" dep inkas qayturdi. Shuningdek 2010-yilidin 2018-yilighiche bolghan mezgilde Uyghurlar nopusining 25 pirsent ashqanliqini, buning kanadadiki nopusning éshish nisbitidin 18 hessisige toghra kélidighanliqini tekitlep: "Bu menidin alghanda biz 'kanada puqraliri qirghinchiliqqa uchrawatidu' déyeleydikenmizde" dep bash elchining Uyghurlarning nopusi heqqide otturigha qoyghan pakitlirini aghduriwetmekchi boldi. Emma "Yer shari we pochta" gézitining bu heqtiki bash maqali'isda jaw lijyenning bilimsizliki tenqidlinip "Kanadaning nopusi 2010-yilidin 2018-yilighiche on pirsenttin köpiyip mangghan" dep körsetti. Shundaqla uning Uyghurlar mutleq köp sanni igileydighan qeshqer we xotendiki tughut nisbitining 60 pirsent chékinishini körmeske salghanliqta eyiblidi.

Bob rey ependining bu heqtiki bayanatliri amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning "Shinjangda hazir yüz bériwatqan ishlar del 1930-yillarda gérmaniyede barliqqa kelgen ré'alliqni eslitidu" dégen sözidin kéyin yene bir yuqiri derijilik diplomatning aghzidin chiqqan keskin baha bolghanliqi melum. Uyghurlar mesilisi bilen tonushluqi bolghan mutexessilermu bu heqte pikir yürgüzüp, nöwettiki mesilining "Delil-ispat körsitish" emes, belki döletlerning qanchilik "Gheyret körsitish" mesilisi ikenlikini bildürdi. Jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas shan robérts bu heqte qilghan sözide bu nuqtini alahide tekitlep: "Xitay hökümitining Uyghurlargha qarshi ijra qiliwatqan bu zulumlirigha qarita nöwette téximu zor bir hemkarliq kérek. Qachanki mushundaq bir hemkarliq wujutqa kélidiken u chaghda zor bir özgirish barliqqa kélidu. Buning üchün amérika, yawropa ittipaqi we bashqa döletler bu sepke barawer halda egeshse bek yaxshi bolatti" dégen.

Ros-xulman téxnologiye institutining dotsénti timusiy gros bu jehette shan robértsqa oxshap kétidighan qarashta iken. Umu "Yer shari we pochta géziti" ge qilghan sözide herqaysi el rehberlirining bu xil qirghinchiliq mesiliside kökrek kérip aldigha chiqishi lazimliqini bildürgen. U bu heqte toxtilip: "Hazir herqaysi döletlerdiki rehberler birliship, Uyghurlar duch kéliwatqan zulumni toxtitish heqqide xitaygha ortaq bésim qilidighan peyt yétip keldi. Jümlidin 2022-yilidiki qishliq olimpik yighinimu shundaq bolushi lazim" dégen. Shuningdek bu xil bayqut qilishning meyli iqtisadiy jehettin bolsun yaki xelq'ara obraz jehettin bolsun zor cheklesh roligha ige ikenlikini tekitligen.

Melum bolushiche, nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan paji'ening xaraktérini ashkara halda "Qirghinchiliq" dep békitish chaqiriqi barghanséri köp qollashqa érishiwatqan bolup, buning pat yéqinda resmiy bir tebir süpitide otturigha chiqishi hemde shuninggha mas emeliy heriketlerning élinishi ümid qilinmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet