Катрина лантос ханим: хитайниң уйғурларға елип бериватқан қирғинчилиқини тохтитиш америка һөкүмити вә дуня үчүн әң җиддий мәсилә

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-12-11
Share
Катрина лантос ханим: хитайниң уйғурларға елип бериватқан қирғинчилиқини тохтитиш америка һөкүмити вә дуня үчүн әң җиддий мәсилә Том лантос кишилик һоқуқ вә адаләт фондиниң рәиси, доктор катрина сивит лантос ханим.
Social Media

Хәлқара миқясида кишилик һоқуқни һимайә қилиш вә дуняниң адаләтсизликкә қарши туруш күришидә көзгә көрүнгән вә һөрмәткә сазавәр авазға айланған доктор катрина свит лантос ханим 2008-йилидин етибарән, том лантос кишилик һоқуқ вә адаләт фондиниң рәисликини атқуруп кәлмәктә. Мәзкур фонди җәмийәтниң қурғучиси катрина ханимниң дадиси сабиқ дөләт мәҗлиси әзаси том лантос әпәнди бундин 30 йил аввал америка дөләт мәҗлисидә кишилик һоқуқ кеңишини қуруп, американиң кишилик һоқуқни қоғдашқа мунасивәтлик нурғун муһим қанунларни чиқиришиға түрткә болған кишидур. У вапат болғандин кейинму, доктор катрина ханим дадисиниң инсан һәқлири дәпсәндичилик вә бастурушқа учриған кишиләрниң инсаний һәқ-һоқуқлири вә иззәт-һөрмити үчүн күрәш қилиштәк әқидисигә варислиқ қилип кәлмәктә.

Униң җәмәтиниң хәлқарада кишилик һоқуқниң һимайичиси болуштәк бурч вә әқидиси, уларниң әйни дәврдики йәһудий чоң қирғинчилиқида һаят қалғанлиқидәк ортақ тәҗрибисидин барлиққа кәлгән.

Катрина ханим, радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилип хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан сияситиниң маһийитини "қирғинчилиқ" дәп атиди.

Мухбир: һөрмәтлик доктор катрина лантос ханим, зияритимизни қобул қилғанлиқиңиз үчүн сизгә алаһидә тәшәккүр билдүримән. Сиз нурғун йиллардин буян уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийитигә изчил көңүл бөлүп кәлдиңиз. Хитайниң уйғурларни кәң көләмдә лагерларға қамап уйғурлар үстидин омумйүзлүк инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатқанлиқини испатлайдиған нурғун күчлүк дәлилләр мәйданға чиққан бүгүнки күндә, уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийити немидин дерәк бериду?

Катрина ләнтос: ялғуз дәлилләргила асаслинип оттуриға қойғанда, уйғурлар пүтүн дуняда әң еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә учриғучилардур. Улар мәйли көләм яки васитә җәһәттин болсун дуняниң башқа җайида көрүлмигән дәриҗидә интайин ечинишлиқ бир вәзийәттә. Бизниң хитай һөкүмитиниң уйғурларға елип бериватқан вәһший сиясәтлири вә җаза лагерлири һәққидә сөз қиливатқинимизға бир қанчә йил болди. Хитай кишилик һоқуқни мәйли қанчә қаттиқ дәриҗидә дәпсәндә қилмисун, хәлқара җәмийәттә, давамлиқ түрдә җавабкарлиқидин қечип қутулмақта. У сода вә башқа иқтисадий мәнпәәт мунасивәтлири арқилиқ асанла дунядики чирикләшкән дөләтләрниң сүкүтигә еришмәктә. Болупму асаслиқ мусулман әллириниң мусулман хәлқ болған уйғурлар учраватқан бу һәддидин ашқан бастурушларға сүкүт қилиши мени техиму чоңқур әпсусландуриду вә биарам қилиду.

Милйонлиған адәмни коллектип җазалаш, басқунчилиқ, пүтүн бир милләтниң күндилик һаятини вәйран қилидиған қәбиһ усуллар дуняни қаттиқ чөчүтүши вә буни тохтитиш үчүн һәрикәткә кәлтүрәлиши керәк иди.

Һалбуки буларға хитай сәвәб болғинида дуняниң асасән сүкүттә туруши қорқунчлуқ бир иш. Мән шуниңға ишинимәнки, дуня бу мәсилидә чоқум бир йәргә келиду вә хитайни "бүгүнки дуняда кишилик һоқуқни әң еғир дәпсәндә қилғучи" сүпитидә шәрмәндә қилиду. Биз хитайниң бу дәпсәндичиликини өз петичә атишимиз керәк, бу "ирқий қирғинчилиқ", бу "диний бастуруш", бу "инсанийәткә қарши җинайәт", хитайниң қолланған вәһший васитилириниң бәзилири хәлқарада бекитилгән "ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қилғучиларни җазалаш әһдинамиси" дики ениқлимиға чүшиду. Тизимлики шәрмәндә қилғудәк бу җинайәтләр һәммиси хитайниң кишилик һоқуққа қарши җинайәт пакитқа асасланған.

Мухбир: катрина ханим, болупму уйғур аяллириниң кишилик һоқуқи һәққидә нуқтилиқ тохталғинимизда, бүгүнки күндә уйғур аяллири, мәҗбурий туғут чәкләш, мәҗбурий никаһ, мәҗбурий әмгәккә охшаш хитай һөкүмитиниң һәддидин ашқан қәбиһ сиясәтләрниң қурбани болмақта. Сизниң уйғур аяллири төләватқан еғир бәдәлләргә болған әң күчлүк әндишиңиз немә?

Доктор катрина: һөҗҗәтлик испат вә доклатлардин, уйғур аяллириниң әң рәһимсиз вә дәһшәтлик муамилигә учраватқанлиқини көрәләймиз. Уйғур аяллири басқунчилиқ, қийин-қистақ, мәҗбурий туғмас қилинишқа учримақта, уларниң бәзилири балилиқ болғанлиқи үчүнла қаттиқ җазаланди, бәзилири хитай әргә той қилишқа мәҗбурланмақта. Булардин хитайниң яман ғәрәзлик вә рәһимсизлик билән уйғурларниң көпийишини контрол қилиш арқилиқ кәлгүси әвлад уйғурларни йоқитишни мәқсәт қиливатқандәк көрүниду. Шундақла балиларни аилиси, ата-анисидин мәҗбурий айриветиш қатарлиқларниң һәммиси хитайниң ирқий қирғинчилиқ елип бериватқанлиқиниң испати. Биз әң еғир инсан һәқлири кризисиға дуч кәлдуқ һөкүмитимизниң бу мәсилиләрни һәл қилиши үчүн техиму, техиму қаттиқ васитә қоллинидиған вақти кәлди дәп қараймән.

Мухбир: катрина ханим, америка һөкүмити бу йил уйғур кишилик һоқуқи сиясити қанунини имзалиди, уйғурларни бастурушта биваситә мәсулийити бар бир қисим хитай әмәлдарлириға җаза елан қилди, сизниңчә мушуниңға охшаш тәдбирләрниң уйғурларни бу еғир вәзийәттин қутулдурушта қанчилик рол ойниялайду?

Доктор катрина: билгинимиздәк, уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни, бу йили техи йеқинда мақулланди. У гәрчә муһим бир қәдәм һесаблансиму, актип тәдбирләр арқилиқ униң хәлқаралиқ қанунларға хилаплиқ қилған асаслиқ мәсулийити бар хитай юқири дәриҗилик әмәлдарлирини җазалашқа тәтбиқлиниши шәрт. Хитай һәммидин тәнқидкә учраштин қорқиду. Уни уйғурларниң кишилик һоқуқиға қилған дәпсәндичиликлири үчүн чоқум қаттиқ әйибләш, магнитискй қанунидин пайдилинип униң юқири дәриҗилик әмәлдарлирини җазалаш керәк. Уларға вә уларниң аилисигә виза чәклимиси қоюшни кәң қоллинишниң бәлгилик үнүми бар дәп қараймән, чүнки бу бастурушта биваситә қоли бар нурғунлиған хитай әмәлдарлири балилирини америкада оқутушқа, пуллирини чәтәл банкилирида сақлашқа, хотун балилири билән саяһәт қилишқа амрақ. Бу тәдбирләр арқилиқ уларға бәлгилик чәк қойғили болиду.

Мән шуниңдин үмидликмәнки, биз камалә харстин ибарәт америка тарихидики тунҗи аял муавин президентниң вәзипигә олтурушини күтүп турмақтимиз. Мән башлиқ башқа кишилик һоқуқ лидерлири бирликтә мәхсус уйғур аяллири учраватқан бу вәһшиянә муамилини камалаға йәткүзүшни пиланлаватимиз. Камала харс аял зати болуш сүпити билән уйғур аяллири учраватқан бу вәһшиликигә хатимә бериштә техиму мунасип тәдбир қоллинидиғанлиқидин ишәнчим камил.

Мухбир: билгиниңиздәк пүтүн уйғурлар қараңғу бир вәзийәттә яшимақта. Уларниң җисми, роһи, аилиси, балилири. . . Хитай һөкүмитиниң контроллуқи астида болғандин сирт, һәтта һазирқи замандики қуллуқ әмгикигә мәҗбуриланмақта. Дунядики йәнә нурғун кишиләр өзлириниң, уйғурларниң мәҗбурий әмгики бәдилигә кәлгән хитай маллирини сетивеливатқанлиқидинму хәвири йоқ, бу мәсилигә диққәт қозғаш қанчилик муһим дәп қарайсиз?

Доктор катрина: әлвәттә бу интайин бир муһим мәсилә, шундақла дәл буниң өзи хитайни аҗиз тәрипидин урушта биз үчүн күчлүк қорал болалайду.

Йәни уйғурлар мәҗбурий ишлитилгән һәр қандақ ширкәтниң маллириниң америка базириға киришниң алдини елиш, болупму америка хәлқара пай чәк базириға суқунуп киривалған асаслиқ хитай ширкәтлирини қоғлап чиқириш керәк, биз хитайни өзиниң уйғурларға қаратқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликниң җавабкарлиқини еғир иқтисадий бәдәл арқилиқ түлитишкә тәйяр болушимиз керәк. Биз йәнә милйонлиған хитай маллирини сетивалғучиларни, уйғур мәсилиси һәққидики әндишилиримиздин хәвәрдар қилишимиз зөрүр.

Хитайниң уйғурларниң кишилик һоқуқини еғир дәриҗидә дәпсәндә қилиштәк мәсулийитини сүрүштүрүш вә уни тохтитишта мән алмишиш алдидики америка йеңи һөкүмитиниң вә пирездентниң йәниму кәскин тәдбирләр қоллинидиғанлиқиға үмидлик қараймән. Ахирида шуни тәкитлигүм бар, мән уйғурларға чоңқур сөйгүмни, уларни қоғдаш үчүн һәрикәт қилиштин һәргизму тохтап қалмайдиғанлиқимизни билдүрмәкчимән.

Том лантос кишилик һоқуқ вә адаләт фонди җәмийити, дуняниң һәрқайси җайлиридики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә диққәт қилиш вә таратқулар вә һөкүмәтләрни кишилик һоқуқни башқа сиясәт қарарлири билән баравәр орунға қоюшниң муһимлиқи тоғрисида агаһландуруш үчүн, һәр йили лантос кишилик һоқуқ мукапатини тарқитиду. Уйғур кишилик һоқуқ һәрикити башламчилиридин рабийә қадир ханим, хитайниң җазалиши, мислисиз бәдәлләргә қаримай уйғурларниң һәқ-һоқуқи, әркинлики үчүн күрәшкәнлики үчүн 2015-йили мәзкур мукапат билән шәрәпләндүрүлгәниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт