Katrina lantos xanim: xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan qirghinchiliqini toxtitish amérika hökümiti we dunya üchün eng jiddiy mesile

Muxbirimiz gülchéhre
2020-12-11
Share
Katrina lantos xanim: xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan qirghinchiliqini toxtitish amérika hökümiti we dunya üchün eng jiddiy mesile Tom lantos kishilik hoquq we adalet fondining re'isi, doktor katrina siwit lantos xanim.
Social Media

Xelq'ara miqyasida kishilik hoquqni himaye qilish we dunyaning adaletsizlikke qarshi turush kürishide közge körün'gen we hörmetke sazawer awazgha aylan'ghan doktor katrina swit lantos xanim 2008-yilidin étibaren, tom lantos kishilik hoquq we adalet fondining re'islikini atqurup kelmekte. Mezkur fondi jem'iyetning qurghuchisi katrina xanimning dadisi sabiq dölet mejlisi ezasi tom lantos ependi bundin 30 yil awwal amérika dölet mejliside kishilik hoquq kéngishini qurup, amérikaning kishilik hoquqni qoghdashqa munasiwetlik nurghun muhim qanunlarni chiqirishigha türtke bolghan kishidur. U wapat bolghandin kéyinmu, doktor katrina xanim dadisining insan heqliri depsendichilik we basturushqa uchrighan kishilerning insaniy heq-hoquqliri we izzet-hörmiti üchün küresh qilishtek eqidisige warisliq qilip kelmekte.

Uning jemetining xelq'arada kishilik hoquqning himayichisi bolushtek burch we eqidisi, ularning eyni dewrdiki yehudiy chong qirghinchiliqida hayat qalghanliqidek ortaq tejribisidin barliqqa kelgen.

Katrina xanim, radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qilip xitay hökümitining Uyghurlargha tutqan siyasitining mahiyitini "Qirghinchiliq" dep atidi.

Muxbir: hörmetlik doktor katrina lantos xanim, ziyaritimizni qobul qilghanliqingiz üchün sizge alahide teshekkür bildürimen. Siz nurghun yillardin buyan Uyghurlarning kishilik hoquq weziyitige izchil köngül bölüp keldingiz. Xitayning Uyghurlarni keng kölemde lagérlargha qamap Uyghurlar üstidin omumyüzlük insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqanliqini ispatlaydighan nurghun küchlük deliller meydan'gha chiqqan bügünki künde, Uyghurlarning kishilik hoquq weziyiti némidin dérek béridu?

Katrina lentos: yalghuz delillergila asaslinip otturigha qoyghanda, Uyghurlar pütün dunyada eng éghir kishilik hoquq depsendichilikige uchrighuchilardur. Ular meyli kölem yaki wasite jehettin bolsun dunyaning bashqa jayida körülmigen derijide intayin échinishliq bir weziyette. Bizning xitay hökümitining Uyghurlargha élip bériwatqan wehshiy siyasetliri we jaza lagérliri heqqide söz qiliwatqinimizgha bir qanche yil boldi. Xitay kishilik hoquqni meyli qanche qattiq derijide depsende qilmisun, xelq'ara jem'iyette, dawamliq türde jawabkarliqidin qéchip qutulmaqta. U soda we bashqa iqtisadiy menpe'et munasiwetliri arqiliq asanla dunyadiki chirikleshken döletlerning sükütige érishmekte. Bolupmu asasliq musulman ellirining musulman xelq bolghan Uyghurlar uchrawatqan bu heddidin ashqan basturushlargha süküt qilishi méni téximu chongqur epsuslanduridu we bi'aram qilidu.

Milyonlighan ademni kolléktip jazalash, basqunchiliq, pütün bir milletning kündilik hayatini weyran qilidighan qebih usullar dunyani qattiq chöchütüshi we buni toxtitish üchün heriketke keltürelishi kérek idi.

Halbuki bulargha xitay seweb bolghinida dunyaning asasen sükütte turushi qorqunchluq bir ish. Men shuninggha ishinimenki, dunya bu mesilide choqum bir yerge kélidu we xitayni "Bügünki dunyada kishilik hoquqni eng éghir depsende qilghuchi" süpitide shermende qilidu. Biz xitayning bu depsendichilikini öz pétiche atishimiz kérek, bu "Irqiy qirghinchiliq", bu "Diniy basturush", bu "Insaniyetke qarshi jinayet", xitayning qollan'ghan wehshiy wasitilirining beziliri xelq'arada békitilgen "Irqiy qirghinchiliqning aldini élish we insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghuchilarni jazalash ehdinamisi" diki éniqlimigha chüshidu. Tizimliki shermende qilghudek bu jinayetler hemmisi xitayning kishilik hoquqqa qarshi jinayet pakitqa asaslan'ghan.

Muxbir: katrina xanim, bolupmu Uyghur ayallirining kishilik hoquqi heqqide nuqtiliq toxtalghinimizda, bügünki künde Uyghur ayalliri, mejburiy tughut cheklesh, mejburiy nikah, mejburiy emgekke oxshash xitay hökümitining heddidin ashqan qebih siyasetlerning qurbani bolmaqta. Sizning Uyghur ayalliri tölewatqan éghir bedellerge bolghan eng küchlük endishingiz néme?

Doktor katrina: höjjetlik ispat we doklatlardin, Uyghur ayallirining eng rehimsiz we dehshetlik mu'amilige uchrawatqanliqini köreleymiz. Uyghur ayalliri basqunchiliq, qiyin-qistaq, mejburiy tughmas qilinishqa uchrimaqta, ularning beziliri baliliq bolghanliqi üchünla qattiq jazalandi, beziliri xitay erge toy qilishqa mejburlanmaqta. Bulardin xitayning yaman gherezlik we rehimsizlik bilen Uyghurlarning köpiyishini kontrol qilish arqiliq kelgüsi ewlad Uyghurlarni yoqitishni meqset qiliwatqandek körünidu. Shundaqla balilarni a'ilisi, ata-anisidin mejburiy ayriwétish qatarliqlarning hemmisi xitayning irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqining ispati. Biz eng éghir insan heqliri krizisigha duch kelduq hökümitimizning bu mesililerni hel qilishi üchün téximu, téximu qattiq wasite qollinidighan waqti keldi dep qaraymen.

Muxbir: katrina xanim, amérika hökümiti bu yil Uyghur kishilik hoquqi siyasiti qanunini imzalidi, Uyghurlarni basturushta biwasite mes'uliyiti bar bir qisim xitay emeldarlirigha jaza élan qildi, sizningche mushuninggha oxshash tedbirlerning Uyghurlarni bu éghir weziyettin qutuldurushta qanchilik rol oyniyalaydu?

Doktor katrina: bilginimizdek, Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni, bu yili téxi yéqinda maqullandi. U gerche muhim bir qedem hésablansimu, aktip tedbirler arqiliq uning xelq'araliq qanunlargha xilapliq qilghan asasliq mes'uliyiti bar xitay yuqiri derijilik emeldarlirini jazalashqa tetbiqlinishi shert. Xitay hemmidin tenqidke uchrashtin qorqidu. Uni Uyghurlarning kishilik hoquqigha qilghan depsendichilikliri üchün choqum qattiq eyiblesh, magnitisky qanunidin paydilinip uning yuqiri derijilik emeldarlirini jazalash kérek. Ulargha we ularning a'ilisige wiza cheklimisi qoyushni keng qollinishning belgilik ünümi bar dep qaraymen, chünki bu basturushta biwasite qoli bar nurghunlighan xitay emeldarliri balilirini amérikada oqutushqa, pullirini chet'el bankilirida saqlashqa, xotun baliliri bilen sayahet qilishqa amraq. Bu tedbirler arqiliq ulargha belgilik chek qoyghili bolidu.

Men shuningdin ümidlikmenki, biz kamale xarstin ibaret amérika tarixidiki tunji ayal mu'awin prézidéntning wezipige olturushini kütüp turmaqtimiz. Men bashliq bashqa kishilik hoquq lidérliri birlikte mexsus Uyghur ayalliri uchrawatqan bu wehshiyane mu'amilini kamalagha yetküzüshni pilanlawatimiz. Kamala xars ayal zati bolush süpiti bilen Uyghur ayalliri uchrawatqan bu wehshilikige xatime bérishte téximu munasip tedbir qollinidighanliqidin ishenchim kamil.

Muxbir: bilginingizdek pütün Uyghurlar qarangghu bir weziyette yashimaqta. Ularning jismi, rohi, a'ilisi, baliliri. . . Xitay hökümitining kontrolluqi astida bolghandin sirt, hetta hazirqi zamandiki qulluq emgikige mejburilanmaqta. Dunyadiki yene nurghun kishiler özlirining, Uyghurlarning mejburiy emgiki bedilige kelgen xitay mallirini sétiwéliwatqanliqidinmu xewiri yoq, bu mesilige diqqet qozghash qanchilik muhim dep qaraysiz?

Doktor katrina: elwette bu intayin bir muhim mesile, shundaqla del buning özi xitayni ajiz teripidin urushta biz üchün küchlük qoral bolalaydu.

Yeni Uyghurlar mejburiy ishlitilgen her qandaq shirketning mallirining amérika bazirigha kirishning aldini élish, bolupmu amérika xelq'ara pay chek bazirigha suqunup kiriwalghan asasliq xitay shirketlirini qoghlap chiqirish kérek, biz xitayni özining Uyghurlargha qaratqan kishilik hoquq depsendichilikning jawabkarliqini éghir iqtisadiy bedel arqiliq tülitishke teyyar bolushimiz kérek. Biz yene milyonlighan xitay mallirini sétiwalghuchilarni, Uyghur mesilisi heqqidiki endishilirimizdin xewerdar qilishimiz zörür.

Xitayning Uyghurlarning kishilik hoquqini éghir derijide depsende qilishtek mes'uliyitini sürüshtürüsh we uni toxtitishta men almishish aldidiki amérika yéngi hökümitining we pirézdéntning yenimu keskin tedbirler qollinidighanliqigha ümidlik qaraymen. Axirida shuni tekitligüm bar, men Uyghurlargha chongqur söygümni, ularni qoghdash üchün heriket qilishtin hergizmu toxtap qalmaydighanliqimizni bildürmekchimen.

Tom lantos kishilik hoquq we adalet fondi jem'iyiti, dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq depsendichilikige diqqet qilish we taratqular we hökümetlerni kishilik hoquqni bashqa siyaset qararliri bilen barawer orun'gha qoyushning muhimliqi toghrisida agahlandurush üchün, her yili lantos kishilik hoquq mukapatini tarqitidu. Uyghur kishilik hoquq herikiti bashlamchiliridin rabiye qadir xanim, xitayning jazalishi, mislisiz bedellerge qarimay Uyghurlarning heq-hoquqi, erkinliki üchün küreshkenliki üchün 2015-yili mezkur mukapat bilen shereplendürülgenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet