Amérika tashqi ishlar ministirliqi: “Uyghur aptonom rayonidiki lagérlar musulmanlarning diniy we medeniyet kimlikini yoqitishni meqset qilghan”

• Muxbirimiz erkin
  2019-03-13

Amérika tashqi ishlar ministirliqi özining 13‏-mart küni yilliq kishilik hoquq doklati élan qilip, xitay hökümitining ötken yili Uyghur rayonida musulman milletlerni keng kölemlik tutqun qilishni kücheytkenliki, uning yighiwélish lagérlirini qurup, Uyghur, qazaq we bashqa musulman xelqlerni lagérlargha qamishi ularning diniy hem medeniyet kimlikini yoqitishni meqset qilghanliqini bildürgen. Doklatta bayan qilinishiche, da'irilerning 800 mingdin 2 milyondin artuq Uyghur, qazaq we bashqa musulman az sanliq milletlerni bu orunlargha qamishidiki pilani yuqiriqi meqsetni ishqa ashurush iken.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining doklatida, xitayni öz ichige alghan dunyadiki 200 dek dölet we rayonning ötken bir yilliq kishilik hoquq weziyiti yorutup bérilgen. Doklatta, Uyghurlarning nöwettiki kishilik hoquq weziyiti etrapliq bayan qilin'ghan bolup, bu uning hazirgha qeder Uyghur weziyiti eng etrapliq yorutup bérilgen yilliq doklatidur. Doklatta, xitay hökümiti Uyghur rayonidiki lagérlarni térrorluq, esebiylik, bölgünchilikke qarshi zörüriyet, dep tekitlisimu, emma “Xelq'ara taratqular, kishilik hoquq teshkilatliri we sabiq tutqunlarning bu lagérlarda bixeterlik xadimlirining bezi tutqunlarni xorlighanliqi, ten jazasi bergenliki we öltürgenlikini melum qilghanliqi” tekitlen'gen.

Doklatta yene, 2018‏-yili mezkur rayondiki yüzminglighan kishilerning qatarida ilmiy xadimlar we ziyaliylarning tutqun qilinip, yighiwélish lagérlirida ghayib bolghanliqi we ölgenliki, chet'eldiki Uyghur zhurnalistlirining a'ile tawabi'atlirining parakendichilikke uchrighanliqi, Uyghurlarning pasporti yighiwélinip, sayahet qilishi, hejge bérishi, musulman döletlirini ziyaret qilishi we gherb elliride ilmiy ziyaretlerde bolushi cheklen'genliki bildürülgen. Doklatta bayan qilinishiche, xitay hökümitining shinjang Uyghur aptonom rayonida Uyghur, qazaq we bashqa musulman milletlerni tutqun qilishi, nurghun balilarning qaranchuqsiz qélishini keltürüp chiqarghan. Doklatta mundaq déyilgen: “Ularning ichidiki nurghun balilarni bashqa a'ililer béqiwélishni xalisimu, lékin hökümet tutqunlarning perzentlirini yétimxana, yataqliq mektep yaki parawanliq merkezlirige orunlashturup, bu orunlarda ularni wetenperwerlik sho'ari towlashqa, xitay ortaq tilini öginishke we ata-anilirining diniy étiqadigha da'ir so'allargha jawab bérishke mejburlighan”.

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo, xitayning ötken yili kishilik hoquqni depsende qilishta bashqa döletlerni bésip chüshkenlikini bildürdi. U bu sözlerni 13‏-mart küni amérika tashqi ishlar ministirliqining 2018‏-yilliq kishilik hoquq doklatini élan qilish munasiwiti bilen ötküzgen axbarat yighinida tekitligen. Mayk pompéyo: “Xitaygha kelsek, kishilik hoquqqa xilapliq qilishta u özining qataridiki döletlerni bésip chüshti. Xitay 2017‏-yili musulman az sanliq milletlerni tutun qilishni kücheytip, yuqiri pellige yetti. Bügünki künde bir milyondin artuq Uyghur, qazaq we bashqa musulmanlar ularning diniy we medeniyet kimlikini yoqitip tashlashni meqset qilghan qayta-terbiyelesh lagérlirida yatmaqta. Shundaqla hökümet yene xristi'anlar, tibetler we hökümet bilen perqliq qarashtiki herqandaq kishini yaki hökümetni özgertish terepdari we yaki ularni qollighan herqandaq kishini jazalashni kücheytip keldi” dégen.

Doklatta qeyt qilinishiche, xitay hökümiti az sanliq milletlerge bezi imtiyazlarni bérishke wede qilghan bolsimu, lékin u bu wedisige emel qilmighan. Doklatta mundaq déyilgen: “Xitayning siyasitide az sanliq millet kishilirige pilanliq tughut, aliy mekteplerge kirish, qerz pul élish, ishqa orunlishish jehetlerde alahide étibar bérilidighanliqi qeyt qilinip keldi. Lékin az sanliq milletler siyasitining ijra qilinishi izchil nachar bolup, az sanliq milletlerni kemsitish omumyüzlük mewjut bolup kelmekte. Hökümetning xitaylashturush herikiti étnik asastiki cheklimini keltürüp chiqardi. Jümlidin bu, Uyghurlarning erkin qatnishi, sayahet ruxsetnamisige érishishi tosulup, shinjangda qoralliq qisimlarning teqiblishi we nazaritining téximu küchiyishi, qanun chiqirilip, medeniyet we diniy étiqadning cheklinishige türtke boldi.”

Doklatta, béyjing hökümitining xitay köchmenlirini mezkur rayon'gha köchüshke righbetlendürüshi rayonda xitay nopusining körünerlik artishini keltürüp chiqarghanliqi, xitay nopusining artishi Uyghurlarning naraziliqini qozghighanliqini bildürülgen.

Doklatta qeyt qilinishiche, Uyghur aptonom rayonining 2017‏-yili “Esebiylikni tügitish nizami” maqullap, esebiylikke keng da'irilik tebir bérishi rayonda 800 mingdin 2 milyon'ghiche Uyghur, qazaq we bashqa musulmanlarning yighiwélish lagérlirigha qamilishini keltürüp chiqarghan.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining démokratiye we kishilik hoquq ishlirigha mes'ul yuqiri derijilik emeldari maykél kozakning ilgiri sürüshiche, Uyghur rayonida yüz bergen kishilerni keng kölemlik tutqun qilishtek bundaq ehwal 1930‏-yillardin kéyin yüz bérip baqmighan iken. Maykél kozak bu sözni 13‏-mart küni ötküzülgen axbarat yighinida bir muxbirning lagérlar heqqidiki so'aligha jawab bergende qildi.

U mundaq deydu: “Ministir pompéyo bayatin tekitlep ötkendek, u kishilik hoquqqa xilapliq qilishta özining qataridiki döletlerni bésip chüshti. Men üchün éytqanda, bezi sanliq melumatlarda milyonlighan kishini tutqun qilip, lagérlargha qamash, ulargha ten jazasi bérish, ularni xorlash, ularning diniy étiqadi we medeniyitini yoqitishqa urunush, DNA ewrishkisini yighishtek bu ehwallar 1930‏-yillardin kéyin yüz bérip baqmighan intayin qorqunchluq qilmishtur”.

Xitay hökümiti Uyghur rayonida yighiwélish lagérlirining mewjutluqini inkar qilip, bu orunlarning “Kespiy terbiyelesh merkezliri” ikenliki, kishilerning uninggha öz ixtiyarliqi bilen qatnishiwatqanliqini ilgiri sürüp keldi. Amérika tashqi ishlar ministirliqining doklati élan qilinishning harpisida Uyghur aptonom rayonining béyjingda xitay xelq qurultiyining memliketlik yighinigha qatnishiwatqan wekiller ömiki axbarat yighini ötküzgen. Yighinda shöhret zakir, lagérlarni “Yataqliq mektepler” dep teriplep, bu orunlarning éhtiyaj azayghanséri tedrijiy taqiwétilidighanliqini ilgiri sürgen idi.

Lékin maykél kozak amérika tashqi ishlar ministirliqining axbarat yighinida xitay hökümiti lagérlarning mewjutluqini ret qilsimu, lékin her xil deliller uning sözini inkar qiliwatqanliqini bildürdi. U mundaq deydu: “Biz ötken yildin béri bu uchurlarning keng tarqilip, xelq'araning bu mesilige bolghan téximu keng diqqitini qozghashqa tiriship kelduq. Men shuni éytalaymenki, bu jehette biz bezi utuqlargha érishtuq. Xitay hökümiti burun lagérlarning mewjutluqini, rayonda yüz bériwatqan ishlarni ret qilip kelgen idi. Lékin emdi bu lagér yoq, qandaqtur emgek bilen terbiyelesh lagéri bar, u yerdikiler pütünley ixtiyarliqi bilen qatnishidu, dégendek sözlerni qilishqa bashlidi. Lékin, uning sözi biz we bashqilar otturigha qoyuwatqan delillerge chüshmeydu. Méningche biz xelq'araning bu ishqa qattiq diqqet qiliwatqanliqi, buning, ular üchün yaxshi emeslikini ularning ésige salduq. Bu weqe bügünki dunyadiki eng éghir kishilik hoquq mesililirining biri”.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining doklatida yene, “Shinjang da'iriliri” ning “Merkezleshtürülgen qayta terbiyelesh” ni öz ichige alghan wasitiler arqiliq “3 Xil küchler” ge qarshi turushni dawamliq kücheytiwatqanliqi tekitlen'gen. Doklatta qeyt qilinishiche, 2016‏-yili sabiq tibet partkom sékrétari chén chü'en'go Uyghur aptonom rayonigha yötkep kélinip, bixeterlik sélinmisi 300% köpeytilgen. Bu mezgilde 90 ming 800 neper bixeterlik xadimi élish élani bérilgen. “Térrorluqqa qarshi turush qanuni” we atalmish “Térrorluqqa qarshi xelq urushi” ni yolgha qoyush herikiti élip bérilip, rayonda teqiblesh kücheytilgen, sayahetke, az sanliq milletlerge we diniy erkinlikke qattiq cheklime qoyulghan.