Uyghur kishilik hoquq qurulushi xitayni we xelq'ara jama'etni qeshqer qedimiy shehirining yoqitilish tehditidin agahlandurdi

Muxbirimiz gülchéhre
2020-06-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Kocha charlawatqan qoralliq eskerler. 2014-Yili 31-iyul, qeshqer.
Kocha charlawatqan qoralliq eskerler. 2014-Yili 31-iyul, qeshqer.
AFP

Washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi bügün, yeni 3-iyun élan qilghan "Uyghur medeniyiti böshüki qeshqerde mejburiy qayta qurush, charlash we nazaret qilish" namliq yéngi doklatida, qeshqerning qedimki yipek yolidiki "Uyghur medeniyitining böshüki" dek simwolluq rolgha ige ikenliki, uning Uyghurlarning dölet qurush tarixi bilen medeniyetning késishish éghizi süpitide chongqur we qimmetlik tarixiy ehmiyetke ige ikenliki heqqidiki tarixiy pakitlargha alahide orun bergen.

Doklatta yene bir tereptin, qeshqerning xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan 21-esirdiki eng éghir yoqitish we tajawuzchiliqi, yuqiri téxnikiliq közitish herikitining aldinqi nishani bolup kelgenliki ispatlap körsitilgen, shuningdek xitayning qeshqerde élip barghan bu buzghunchiliqlirini "Tarixqa qarshi 'zamaniwilashturush' we qayta qurush türining nishani" dep baha bérilgen.

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti 2009-yili qeshqer kona shehirining chéqilish da'irisini 85% ke yetküzüshni pilanlighanliqini jakarlighandin kéyin, unescho, yeni b d t pen-ma'arip, medeniyet bashqarmisi, yawropa parlaménti, insaniyet qedimki medeniyet-miraslirini qutquzush we yershari mirasliri tori qatarliq bir türküm xelq'araliq teshkilatlar qeshqerdiki bu bibaha binakarliq miraslirining yoqilishidin qattiq endishe qilghanidi.

Yawropa parlaménti 2011-yili 3-aydiki qararini iz qoghlap, xitayni qeshqerdiki Uyghurlarni mejburiy köchürüshini axirlashturushqa chaqirghanidi. Mezkur doklatta: "Halbuki xitayning qeshqerla emes pütün Uyghur diyarida Uyghur medeniyiti iznaliri bolghan qedimiy sheherliri, meschit hetta qedimiy mazarliqlirini öz ichige alghan Uyghur medeniyet turmushigha alaqidar barliq gewdilik qurulushlirini keng kölemlik chéqishliri dawam qilmaqta" dep körsitildi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushning ijra'iye diréktori ömer qanat ependi, bu yéngi doklat toghrisida mundaq dédi: "Qeshqerning Uyghur xelqi üchün muhimliqini teswirlesh tes. Sheherning weyran bolghanliqini körüsh bek qorqunchluq. Téximu chataq yéri, bu xitay hökümitining qestenlik bilen élip bériwatqan siyasitining bir qismi. Qeshqer medeniyitimizning yüriki idi. Bu yoqitishning ornini toldurush mumkin nerse emes, qeshqerning béshigha kelgen bu échinishliq yoq qilinish qismiti hazir pütün Uyghur diyarigha kéngeydi. Xitayning Uyghurlarning mewjutluqigha élip bériwatqan qirghinchiliqini tosup qélish üchün pütün dunyagha chaqiriq qilduq".

Bu yéngi doklatqa otturigha qoyulushiche, del qeshqerning özgichiliki we Uyghurlar üchün chongqur medeniyet ehmiyiti bolghanliqtin, xitay hökümiti bu simwolluq miraslarni yoqitishqa adettin tashqiri küchimekte.

Doklatta, xitayning qeshqerni qayta qurushni özining Uyghur xelqige qaratqan basturushi we nazaret qilishini mas qedemde kücheytkenliki, qeshqerde milliy basturush yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisi bilen birleshken halda téximu ilgirilep, atalmish "Eqilliq sheher" barliqqa keltürülgenlikige éniqlima bérilgen.

Bu heqte doklatta mundaq körsitilgen: "Bu menidin éytqanda, qeshqerning tejribisi xitay hökümitining hazirqi Uyghur nopusini kontrol qilish shekli we uning misli körülmigen derijide assimilyatsiye qilish herikitini téximu yaxshi chüshendürüp béridu."

Mezkur doklatni teyyarlashqa qatnashqan Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi pétér érwin bu yéngi doklatning hazirqi Uyghur weziyiti bilen bolghan baghlinishi heqqide ayrim toxtilip mundaq dédi: "Xitayning 2000-yillarning béshidin bashlap qeshqerde élip barghan sheherni sistémiliq özgertip, mejburiy qayta qurush, kontrolluq we közitish sistémisi bolsa, hazir Uyghur diyaridiki mewjut bolghan keng kölemlik yighiwélish lagérliri hem Uyghurlarni mejburiy emgek küchi süpitide yötkeshkiche bolghan siyasetlerning bashlinishi shuningdek simwolluq bir ispati. Mesilen, u jayda yoqitilghini köz bilen körgili bolidighan qurulushla emes belki uningdiki nechche esirler boyi dawam qilip kelgen hayat, medeniyet we turmush adetliridur, bularning hemmisi bu sheher bilen teng yoqitilmaqta.

Qeshqerdin ibaret Uyghur medeniyitining merkizide élip bérilghan bundaq misli körülmigen mejburiy yoqitish we qayta qurush tejribisi bizge xitay hökümitining Uyghur jem'iyitining mejburlan'ghan nusxisini medeniyet irqiy qirghinchiliqi üchün yolgha qoyghanliqini échip berdi".

Ömer qanat ependining chüshendürüshige qarighanda Uyghur kishilik hoquq qurulushi "Uyghur medeniyiti boshiki qeshqerde mejburiy qayta qurush, charlash we nazaret qilish" namliq doklatta xitay hökümiti we xelq'ara jem'iyetke töwendiki tekliplerni bérilgen bolup, ular xitay hökümitidin qeshqerni öz ichige alghan sherqiy türkistandiki Uyghur mehelliliri, meschit, mazar, qebristanliq qatarliq medeniyet orunlirini chéqishni derhal toxtitishni telep qilghan.

Doklatta yene Uyghurlarni döletning milliy aptonomiye qanuni, mülük hoquqi qanuni arqiliq qoghdaydighan dölet ichidiki qanun-tüzümlerge emel qilish, dölet teripidin, xelq'araliq orunlar teripidin qoghdilidighan medeniyet mirasliri tizimlikige élin'ghan barliq medeniyet miraslirini qoghdash we bashqilar telep qilghan.

Doklatta ular xelq'ara jem'iyetke bolsa: b d t ning medeniyet hoquqi sahesidiki alahide doklatchisi qeshqerning kona shehirining we shundaqla Uyghur rayonining herqaysi jayliridiki medeniyet orunlirining buzulushigha munasiwetlik uchurlarni xitay hökümitige yetküzüp, derhal inkas qayturushini telep qilishi hemde bu yerlerni qoghdash pilanini tüzüshi kéreklikini muraji'et qilghan.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi öz doklatida yene Uyghur aptonom rayonidiki kommunistik partiye sékrétari chén chü'en'go we kishilik hoquqqa dexli-terz qilishta mes'uliyiti éghir yuqiri derijilik emeldarlargha wiza cheklimisi qoyush we mülkini tonglitish, ulargha qarita amérika yershari magnitskiy qanunini jari qildurush qatarliq konkrét telep we tekliplerni bergen.

Toluq bet