Kishilik hoquqni közitish teshkilatining yilliq doklati: “Uyghurlargha qaritiliwatqan her tereplimilik ziyankeshlikning boshap qalghanliqigha da'ir héchqandaq pakit yoq”

Washin'gtondin muxbirimiz irade teyyarlidi
2024.01.11
meschit-xitaylashturush-AFP.jpg Ramzan mezgilde Uyghur diyaridiki meschitning körünüshi. 2019-Yili 4-iyun, yéngisar.
AFP

Amérikadiki nopuzluq kishilik hoquq orgini bolghan “Kishilik hoquqni közitish teshkilati” dunyaning 2023-yilidiki kishilik hoquq weziyitige a'it doklatini élan qildi. Bu qétimliq doklatta kishilik hoquq depsendichiliklirining jawabkarliqini sürüshtürüshtiki yétersizlikning dunyaning herqaysi jaylirida depsendichiliklerning we kirizislarning yenimu chongqurlishishigha seweb boluwatqanliqi nuqtiliq yorutulghan.

Her yili bir qétim élan qilinidighan yilliq doklatta Uyghur élidiki weziyetke mexsus sehipe ajritilghan bolup, uningda Uyghurlargha qaritiliwatqan we insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilidighan keng kölemlik ziyankeshlikning izchil dawamlishiwatqanliqi, türme we lagérlargha qamalghan Uyghur we bashqa türkiy milletlerning keng kölemde qoyup bérilgenlikige da'ir bir ispat yoqluqi bayan qilin'ghan hemde ötken yili ichide közge körün'gen Uyghur insanshunas doktor rahile dawutning “Dölet bixeterlikige tehdit peyda sélish” jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi tilgha élin'ghan.

Doklatta yene, xitay hökümitining “Islam dinini xitaylashturush qatarliqlar arqiliq Uyghurlarni mejburiy assimilyatsiye qiliwatqanliqi, hökümetning hazir bu rayon'gha sayahetchilikni ilgiri sürüp, kelgen sayahetchilerge Uyghur medeniyitining ‛tazilan'ghan‚ we ‛kontrol qilin'ghan‚ nusxisini teqdim qiliwatqanliqi” bildürülgen.

11-Yanwar küni, kishilik hoquqni közitish teshkilatining yilliq doklatining élan qilinishi munasiwiti bilen mexsus axbarat élan qilish yighini ötküzülgen bolup, bu yighindimu Uyghurlar mesilisi köp qétim tilgha élindi. Bolupmu xelq'ara jama'etning Uyghurlar mesilisige tutqan sus mu'amilisi alahide sélishturma qilindi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati bashliqi tirana hasan axbarat yighinidiki sözide hökümetlerning isra'iliye-xamas toqunushigha qayturghan inkasi bilen Uyghurlargha qaritilghan zulumgha qayturghan inkasini sélishturup mundaq dédi: “2023-Yili kishilik hoquq depsendichiliki, urush dewridiki wehshiylikler we hökümetlerning tallan'ghan ré'aksiyesi sewebidin chongqur chiqimlargha tolghan bir yil boldi. Ukra'ina, birma, éfiyopiye we afriqaning sahil rayonida dawamlishiwatqan toqunushlar bilen birlikte, isra'iliye bilen xamas otturisidiki we sudandiki toqunushlar ghayet zor azab-oqubetlerni keltürüp chiqardi. Kishilik hoquqni yaxshilashta rol oynaydighan hökümetler bolsa kishilik hoquq ramkisini qollinishta da'im perqliq ölchem qollandi. Isra'iliye hökümitining ghezzediki puqralargha qarshi urush jinayitini eyibligen hökümetler xitay hökümitining shinjangda élip barghan insaniyetke qarshi qilghan jinayetlirige süküt qildi. Bundaq qilmishlar kishilik hoquqni qoghdashqa mes'ul bolghan organlargha bolghan ishenchni yoqitidu” .

Tirana hasan sözide, hökümetlerning diplomatiyede kishilik hoquq pirinsipi üstige qurulghan uzun muddetlik munasiwetning paydisini nezerdin saqit qilip, uni qisqa muddetlik soda yaki bixeterlik üchün qurban qiliwatqanliqini eskertip: “Hökümetler mejburiyetlirini ijra qilghanda tallap turup, perqlendürüp turup ish qilsa, kishilik hoquq depsendichilikliri, kirizislar we urush jinayetlirining yenimu kéngiyishige, nachar hökümetlerning jasaretlinishige yol achidu” dégen. U yene: “Xelq'ara kishilik hoquqning exlaqiy asasi izchilliq we qet'iylikni telep qilidighanliqi” ni eskertken.

Tirana hasan sözide, 2024-yilida kirizislarning ayaghlishishi üchün choqum kishilik hoquq depsendichiliklirini eyibleshtiki “Ikki xil ölchem” ning ayaghlashturulushi lazimliqini bildürgen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining yilliq doklatida xitaydiki kishilik hoquq basturushlirining izchil chongqurlap mangghanliqi, xitayning Uyghur élidiki “Insaniyetke qarshi jinayet” teshkil qilidighan heriketlirini dawamlashturghanliqi, chet'eldiki a'ile-tawabi'atliri we dostliri bilen alaqileshkenlerning hemde yene ana til, medeniyet we dinni teshebbus qilghanlarning “Bölgünchi” dep qarilip, “Qattiq türme jazaliri bilen jazalan'ghanliqi” qeyt qilin'ghan. Tirana hasan xanimmu axbarat élan qilish yighinidiki sözide Uyghur élidiki basturushning boshap qalghanliqigha a'it héchqandaq pakit yoqluqini tekitlidi. U mundaq dédi:

 “Xitaydiki basturush dawam qiliwatidu. Bolupmu biz eng muhim mesililerning biri bolghan ‛qayta terbiyelesh lagérliri‚ gha qaraydighan bolsaq, sün'iy hemrah körünüshliridin bir qisim lagérlar taqalghandek körünsimu, biraq Uyghurlargha qiliniwatqan her tereplimilik ziyankeshlikning boshap qalghanliqini körsitip béridighan héchqandaq bir ispat yoq. Eksiche biz bu yerde Uyghurlar we bashqa musulman milletlirige qiliniwatqan zulumning éghirlishiwatqanliqigha da'ir pakitlarni körüwatimiz. Tutqun qilin'ghanlarning lagérlarning ornigha, türmilerge qamilish arqiliq merkizi sistémigha maslashturuluwatqanliqini körduq. Biz körüshken nurghun kishiler téxiche a'ilisining aqiwitini bilmeydu”.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining yilliq doklatida, Uyghurlarning xitay hökümiti teripidin alahide qattiq jazaliniwatqanliqimu gewdilendürülgen. Uningda xénendiki shangchyu sana'et institutining oqughuchisi bolghan kamile wahitning mesilisi tilgha élin'ghan. Doklatta mundaq déyilgen:

 “Da'iriler 2022-yilining axirida saw jishin, li yüenjing, jey déngruy we li sichi qatarliq ‛aq qeghez‚ herikitige qatnashqan bir qisim namayishchilarni képillikke qoyup berdi. Emma mart éyida, Uyghur aliy mektep oqughuchisi kamile wahit peqet torda bu namayishqa a'it körünüshlerni hembehirligenliki üchün uni ‛ashqunluqni ilgiri sürüsh‚ bilen eyiblep üch yilliq qamaq jazasigha höküm qildi”.

Doklatta yene, xitay hökümitining chégra halqighan basturushimu tilgha élin'ghan bolup, uningda 2023 yili 2-ay we 4-aylarda, taylandtiki köchmenler qamaqxanisida toqquz yil qamalghandin kéyin türmide wapat bolghan ikki Uyghurning weqesi misal qilinip, xitaydin qéchip chiqqandin kéyin béyjingning tesiri astidiki döletlerde qapsilip qalghan Uyghurlarning weziyiti gewdilendürülüp bérilgen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining bu muhim doklati del bu yil 1-ayning 23-we 24-künliri birleshken döletler teshkilatida xitay heqqide “Uniwérsal qerellik bahalash” élip bérilish aldida élan qilin'ghan bolup, xitay hökümiti bu qerellik bahalashtin ilgiri Uyghur élidiki “Irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetliri” ni yoqqa chiqirish üchün bir qatar teshwiqat heriketlirini élip bériwatqanidi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya bölümining mu'awin mudiri maya wang bügün, 11-yanwar doklatning élan qilinish munasiwiti bilen radiyomizgha qilghan sözide hökümetlerni pursetni ching tutup, xitayning jawabkarliqini sürüshtürüshke chaqirdi. U mundaq dédi:

 “Kishilik hoquqni közitish teshkilatimizning her yili bir qétim élan qilinidighan doklati bu yil b d t ning xitayni uniwérsal qerellik bahalash yighinidin burun'gha toghra keldi. Menche hökümetler 4 yilda bir qétim kélidighan bu qerellik bahalash pursitini ching tutup, xitay hökümitining jawabkarliqini sürüshtürüshi, uningdin qéyin so'allarni sorishi kérek. Xitay hökümiti shinjangda éghir jinayetlerni sadir qilip turup, jawabkarliqqa tartilmisa, u halda bu uninggha herqandaq jinayettin qéchip qutulidighanliqidin ibaret signalini béridu”.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati yilliq doklatida yene özlirining, 2023-yili 5-ayda, b d t kishilik hoquq aliy komissari wolker türkke 2022-yili 8-ayda kishilik hoquq aliy komissari ishxanisi teripidin élan qilin'ghan we xitay hökümitining Uyghur élidiki qilmishlirining “Insaniyetke qarshi jinayet” teshkil qilishi mumkinliki xulasilen'gen doklati üstidin “Konkrét iz qoghlash” ni chaqiriq qilghan bolsimu, ta hazirghiche uning téxi b d t kishilik hoquq kéngishige doklat toghrisida qisqiche chüshenche bermigenliki, doklatning tewsiyelirini emeliyleshtürüshni ilgiri sürüsh yaki rayondiki zulumni axirlashturush üchün qandaq konkrét pilanliri barliqini körsetmigenlikini tilgha élip ötken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.