Xelq'ara kishilik hoquq xatire künide Uyghur weziyiti

Muxbirimiz eziz
2020-12-10
Share
Xelq'ara kishilik hoquq xatire künide Uyghur weziyiti Birleshken döletler teshkilati (b d t) 1948-yili 10-dékabir küni "Dunya kishilik hoquq xitabnamisi" ni élan qilghan bolup, 1950-yilidin bashlap her yili 10-dékabirni "Xelq'ara kishilik hoquq xatire küni" qilip xatirilep kelmekte.
Social Media

Birleshken döletler teshkilati (b d t) 1948-yili 10-dékabir küni "Dunya kishilik hoquq xitabnamisi" ni élan qilghan bolup, 1950-yilidin bashlap her yili 10-dékabirni "Xelq'ara kishilik hoquq xatire küni" qilip xatirilep kelmekte. Ene shu waqitlardin bashlap kishilik hoquqning emeliyette insaniyetke ata qilin'ghan eng eqelliy heqlerdin ikenliki tedrijiy halda kishilerning chüshenchisidin orun élishqa bashlidi. Halbuki aridin 70 yilche ötkende bolsa bu halning xitayda, bolupmu alimlar we mutexessisler "Ishghaliyet astidiki zémin" dep ataydighan Uyghur diyarida barghanche arqigha qarap méngiwatqanliqi, emdilikte bolsa dunya xelqi untushqa bashlighan "Zor kölemlik qirghinchiliq" ning pütkül Uyghurlar béshigha kéliwatqanliqi barghanche zor hésdashliq we qollashqa ige bolushqa bashlidi.

Uyghur diyarining "Kishilik hoquq" sahesige nezer salghanda xitay kompartiyesining ilgiriki waqitlarda "Hökümetke shilting atqan" dep qarilidighan bir qisim shexslerni jazalashtin hazir pütkül Uyghur millitini hujum nishani qilishqa ötkenlikini bayqash qiyin emes. Lagér wasitiside dawam qilghan bu hujumda yash we ottura yash erler lagérlargha qamilip, xitay hökümitining neziride "Biwasite qarshiliq körsetküchi küchlerning tazilinishi" emelge ashurulghan bolsa, lagér ichide we sirtida jismaniy xorluqqa duch kéliwatqan Uyghur qiz-chokanliri, shuningdek gödekler türlük tümen shekillerde ipadiliniwatqan "Kontrolluq" ning azabini chékishke bashlidi.

Bolupmu bu jehette tashqi dunyadikilerni "Xitay kompartiyesi Uyghurlargha qarita qirghinchiliq siyasitini ijra qilmaqta" déyishke élip kelgen eng muhim hadisilerning biri xitay kompartiyesining Uyghur nopusini mejburiy kontrol qilish tedbirliri boldi. Bu jeryanda xitay hökümitining mejburiy bowaq chüshürüsh, mejburiy tughmas qiliwétish we mejburiy bolghan pilanliq tughut siyasiti boyiche ish körüshi heqqidiki maddiy ispatlarning otturigha chiqishi xitay hökümitining "Üch xil küchlerge we térrorluqqa qarshi turush" heqqidiki teshwiqatlirining mahiyitini téximu ashkarilidi. Bu toghrisida söz bolghanda washin'gton shehiridiki kommunizm qurbanliri xatire fondining tetqiqatchisi doktor adryan zénz mundaq deydu.

"Tughutning aldini élish we mejburiy tughmas qiliwétish tedbirlirining tézdin kéngiyip Uyghurlar yashawatqan herqaysi nahiyelergiche yamrishini héchkim oylimighan idi. Bu heqiqetenmu ademni shürkendüriwétidighan bir hadise boldi. Bolupmu mejburiy emgek heqqidiki uchurlar deslep melum bolghanda kishiler buninggha anche köngülship ketmidi. Derweqe u waqitlarda kishiler bu xildiki lagérlarning emeliyette mejburiy emgek we tughut cheklesh bilen qanchilik munasiwiti barliqi heqqide yéterlik chüshenchige ige emes idi. Yene kélip xitay hökümitining 'namratliqni tügitish üchün Uyghurlarni ishqa orunlashturuwatimiz' dégen mezmundiki teshwiqatliri shu waqitlarda nurghun közlerni 'körmes' qilip qoydi. Emma bu heqtiki ispatlarning köplep otturigha chiqishigha egiship biz andin bular otturisidiki baghlinishni chüshinishke bashliduq. Bu xildiki mejburiy emgek we tughut cheklesh ene ashu teriqide muhim bolghanliqi üchün nöwette buninggha qarshi qandaq tedbir élish téximu estayidil oylinishqa tégishlik bir mesile bolup qéliwatidu."

Bu xildiki tughut cheklesh heqqide söz bolghanda xitay hökümiti shunche köp pakitlarni biraqla inkar qilip, özlirining emeliyette Uyghurlargha qanchilik köp "Tughut étibari" bergenlikini, Uyghurlar nopusining izchil köpiyish halitide bolup kelgenlikini tekitleydu. Bu toghrisida söz bolghanda "Kishilik hoquqni közitish teshkilati" xitay bölümining diréktori sofi richardson buning "Ashkara yalghanchiliq" ikenlikini, nöwette Uyghurlarni kontrol qilishning "Bowaqlar" din sirt, yene erkin dunyadiki Uyghurlarghimu kéngiyiwatqanliqini alahide tekitleydu.

"Tughut kontrolluqi heqqide derweqe xitay hökümiti herqachan özlirining 'az sanliq' bolghanlargha étibar bérip kelgenlikini, buning ashu kishilerni bekmu xursen qilghanliqini tilgha alidu. Emma biz ziyaret qilghan we sözleshken kishiler tamamen bashqiche menzirini teswirleydu. Bu hazir hemmila kishige melumluq 'ashkara mexpiyetlik' bolup qaldi. Ötken birnechche yilgha qaraydighan bolsaq emdi xitay hökümiti dölet ichidiki bu xil kontrolluqtin halqip xelq'ara jem'iyetni, shundaqla herqaysi döletlerni shu jaylardiki Uyghurlarni qayturup bérishke qistashqa bashlidi. Bezi jaylardiki Uyghurlarni bolsa ashkarila qaytip kélishke qistidi. Qaytqanlarning teqdirining néme bolghanliqimu hazir bizge besh qoldek ayan."

Uyghur diyaridiki kishilik hoquqning eng yéqinqi ehwali heqqide söz bolghanda hemmidin bekrek diqqetni qozghaydighan bir hadise xitay hökümitining Uyghurlarni "Zamaniwi qullar emgiki" ge sélishi hésablinidu. Bolupmu 2017-yilidin buyan yuqiri pellige chiqiwatqan lagérlar mesilisining emeliyette mejburiy emgek bilen zich baghlinishi, qisqighine muddette az dégendimu 80 ming Uyghur tutqunning xitay ölkiliridiki zawutlargha ishchiliqqa yötkilishi, bu halning 2020-yilining axirigha kelgendimu izchil dawam qilishi bu ishlarning pilanliq we qedem-basquchluq qilip layihilen'gen qurulush ikenlikini namayan qildi. Yene kélip bir qisim jaylardiki lagérlarning biqinida mushu xildiki mejburiy emgek ishqa ashidighan zawutlarning qurulushi bolsa buning qisqa waqitta axirlishidighan hadise emeslikinimu ishare qilishqa bashlidi. Del mushu hadisilerni közde tutup amérika soda ministirliqi, tashqi ishlar ministirliqi we maliye ministirliqi tézdin xitay bilen bolghan import-éksport sodisigha munasiwetlik bir qatar tedbirlerni otturigha qoyup, bir qisim shirketlerni "Qara tizimlik" ke aldi. Shundaqla bu xil mejburiy emgekke chétishliq mehsulatlarning amérika bazirigha kirishini men'i qilip, xitayning éksport sodisigha qaqshatquch zerbe berdi. Téximu muhimi amérika hökümiti yéqinda élan qilghan "Xitayning paxta mehsulatlirini birdek importtin cheklesh" heqqidiki belgilimisi téximu köp gherb dölitining bu heqtiki birliksepke egishishige türtke bolushqa bashlidi. Emma tetqiqatchi adryan zénzning qarishiche, bu hal yenila nöwette Uyghurlar diyarida dawam qiliwatqan ijtima'iy paji'elerni cheklesh üchün téxi yéterlik emes iken.

"Herqaysi hökümetler hazir bu zulumlarning xaraktérini békitish heqqide keskinrek mewqede bolushi hemde buning qirghinchiliq ikenliki heqqide qarar élishi lazim. Buningda birleshken döletler teshkilatimu bir kishilik hesse qoshushi lazim. Bolupmu herqaysi hökümetlerning ashkara halda xitay hökümitining zulumlirini eyiblishi bek muhim. Bolupmu yawropa we bashqa jaylardiki hökümetler shundaq qilishi lazim. Shundaq bolghandila bu heqte téximu emeliy bolghan tedbirlerni élishqa yol échilidu. Eqelliysi hazir herqaysi döletler birlikte xitay hökümiti sahibxaniliq qilmaqchi bolghan qishliq olimpik yighinini bayqut qilishtin ishni bashlighan bolsa bek yaxshi bolatti."

Bu jehette sofiy richardsonmu mushuninggha oxshap kétidighan qarashta. Uning pikriche, nöwette xitay hökümitining chégra halqighan soghuq qolliri herqaysi döletler we teshkilatlar üchün éghir "Til qisliqi" peyda qiliwatqanda amérika bashlap bergen Uyghurlarning heqlirini qoghdash herikitige téximu köp egeshküchilerni jelp qilish hazir eng muhim wezipilerdin hésablinidiken.

"(Xitay hökümitining) inkasi herqachan Uyghurlarning kishilik hoquqlirigha éghir dexli-teruz qilip turupmu yenila shundaq ustiliq bilen gep yorghilitish bolup kéliwatidu. Shundaq bolghanliqi üchün amérika 'Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni'ni élan qildi. Uyghurlarning hazirqi ehwalidin élip éytqanda bu bekmu zor ehmiyetke ige bir qedem. Emma buningliq bilen hemme ish axirlashqini yoq. Yene köpligen xelq'araliq teshkilatlar Uyghurlar mesiliside dawamliq ajizliq qiliwatidu. Uyghurlar duch kéliwatqan krizisqa qarita téximu küchlük tedbirler élinmaywatidu. Hazir gerche köpligen yazma höjjetler jakarliniwatsimu emeliy heriket köp emes. Shunga hazir herqaysi döletler birlikte mushu sepke qétilsa ularning qanuniy we exlaqiy bésimliri ularning kishilik hoquqlarni téximu yaxshi qoghdishigha yol achqan bolatti."

Mutexessislerla emes, herqaysi hökümetlermu eyiblewatqan diniy étiqad erkinlikining tartiwélinishi nöwette Uyghur diyaridiki "Medeniyet qirghinchiliqi" ning bir chong misali boluwatqanliqi melum. Hazir bu halning "Qanunsiz diniy pa'aliyetni cheklesh" basquchidin halqip Uyghurlardiki barliq diniy pa'aliyetlerni cheklesh, shuningdek Uyghurlarni alliqachan turmush adetliri bilen yughurulup ketken diniy qa'idilerdin waz kéchishke mejburlawatqanliqi, buning bolsa mahiyette Uyghurlarning özige xas barliq kimlik belgilirining yoqitilishigha "Yéshil chiragh" yéqiwatqanliqi hemmila kishini endishige séliwatqan eng éghir mesile iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet