Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати: хитай һөкүмити тутқундики барлиқ журналистларни дәрһал қоюп бериши керәк

Мухбиримиз җүмә
2020-05-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчиси ячүй ваң ханим.
Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчиси ячүй ваң ханим.
Social Media

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитайдики ахбарат әркинликиниң изчил яманлишип бериватқанлиқини билдүрди вә хитай һөкүмитини тутқундики барлиқ журналистларни дәрһал қоюп беришкә чақириди.

3-Май «дуня ахбарат әркинлики» күни мунасивити билән зияритимизни қобул қилған кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчиси ячүй ваң ханим хитайда ахбарат әркинликиниң өткән 10 йилдин буян, болупму ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин буян барғанчә яманлишип кетиватқанлиқини билдүрди.

У, хитайдики ахбарат вәзийити һәққидә тохтилип мундақ деди: «хитайда мустәқил ахбарат мәвҗут әмәс. Әмма илгири бир қисим пуқрави журналистлар, тор язарлири интернетта мустәқил учур тарқитишқа тиришип көргән. Һалбуки, көплигән пуқрави журналистларниң тутқун қилиниши вә ахбарат чәклимисиниң күчәйтилиши сәвәблик хитайда интернетни база қилған пуқрави медия пәқәт йоқ дейәрлик һалға чүшүп қалди.»

«Америка авази» ниң бу һәқтики бир парчә хәвиридә көрситилишичиму, өткән йилдин буян хитай һөкүмити технологийәдин пайдилинип хәвәр, көзқараш вә учурларға еришиш йоллирини қамал қилишни техиму чиңитқан. 

Дунядики иккинчи чоң иқтисадий күч болған хитайда миңлиған тор бәтләрни өз ичигә алған «фәйсбук», «гугил», «инстаграм» вә «твиттер» қатарлиқ иҗтимаий медиялар чәкләнгән.

Униңдин башқа, хәвәр қаналлиридин «америка авази» ниң инглизчә вә хитайчә бәтлири, «б б с», «ню-йорк вақт гезити», «блумберг» қатарлиқлар тосулған.

Хитайдики 800 милйон интернет абунтиниң 1 пирсәнттин 3 пирсәнткичә қисми твиттер ишлитидикән. Хитайчә ахбаратлар бу бошлуқтин пайдилинип өз учурлирини көпләп тарқатқачқа хитай һөкүмити буниму чәкләш нишани қилған.

Хәвәрләрдә көрситилишичә, хитайдики әркин ахбарат пүтүнләй битчит қилинған вәзийәт, өткән йилиниң ахири вухәндә байқалған корона вирусиниң дуняви вабаға айлинип кетишигә сәвәб болған.

Бу һәқтә тохталған ячүй ваң ханим мундақ деди: «әгәр әркин ахбарат вә пикир әркинлики мәвҗут болған болса, хәлқ бу вирусниң адәмдин-адәмгә юқидиғанлиқини биләлигән вә өзини қоғдаш тәдбирлирини бурунрақ алалиған һәмдә хитай һөкүмитини бу вирусниң тизидин алдини елишқа мәҗбурлиялиған болар иди.»
Чеграсиз мухбирлар тәшкилати бу йил апрел елан қилған дуня ахбарат әркинликиниң нөвәттики вәзийити һәққидики доклатида хитайниң учур ахбаратни дәриҗидин ташқири қаттиқ контрол қилип дуня ахбаратиниң йеңи тәртипини орнитишқа тиришиватқанлиқи, буниң дуняви корона вабаси мәзгилидә дуняниң һәммә йеридә яман тәсир пәйда қилғанлиқини көрсәткән. 

Доклатқа қариғанда, хитай доклатқа киргүзүлгән 180 дөләт ичидә 177 рәткә йәни йиллардин бери «ахбарат әркинлики вәзийити алаһидә начар» дәп қарилип келиниватқан иранниңму кәйнигә тизилған.

Доклатта йәнә, хитай, сәуди әрәбистан вә мисир қатарлиқ дөләтләрниң мухбир-журналистлар әң көп түрмигә ташланған дөләтләр икәнлики, хитайниң 100 дин артуқ мухбир-журналистларни түрмигә ташлиғанлиқи, буларниң көпинчисиниң уйғур елидә икәнлики көрситилгән иди.

Хитайниң уйғур язғучи-шаирлар вә мухбир-журналистларға қаратқан бастуруш сиясәтлири әзәлдин мәвҗут болсиму, бу хилдики бастуруш һәрикәтлири 2009-йилдики «үрүмчи қирғинчилиқи» ниң алди-кәйнидә техиму әвҗигә чиққан. 

Хитай даирилири әйни йили, уйғур елидә даң қазинишқа башлиған бир нәччә йүз уйғурчә тор бәтлирини тақиған, йәнә нәччә онлиған тор бәт саһиблири вә тор язарлири вә «шинҗаң иқтисад вақит гезити» ниң мухбири ғәйрәт нияз қатарлиқ бир қисим ахбаратчиларни қолға алған.

Уйғур ахбаратчиларни өз ичигә алған уйғур сәрхиллириға қаритилған бу хилдики бастуруш 2016-йилдин кейин техиму күчәйгән. Бу җәрянда хитай һөкүмити, уйғурлар арисидики нопузлуқ журналист қурбан мамут, абдуқадир җалалидин, ялқун рози, чимәнгүл авут қатарлиқ онлиған уйғур язғучи-шаирларни түрмигә ташлиған.

Бу һәқтә тохталған ячүй ваң ханим хитай һөкүмитини тутқун қилған барлиқ журналистларни дәрһал қоюп беришкә чақириди. 

У мундақ деди: «хитайға йәткүзмәкчи болған учуримиз шудурки, хитай һөкүмити хәвәр-ахбаратлири сәвәблик тутқун қилинған барлиқ журналистларни дәрһал вә шәртсиз қоюп бериши керәк.»

1993-Йили б д т омумий кеңиши «универсал кишилик һоқуқ хитабнамиси» ниң 19-маддисиниң роһиға асасән бир қарарнамә мақуллап, һәр йили 3-майни «дуня ахбарат әркинлики күни» қилип бекиткән.

«Универсал кишилик һоқуқ хитабнамиси» ниң 19-маддисида, һәрқандақ бир адәмниң җазалиништин мустәсна һалда өз пикир-қарашлирини ипадиләш әркинликигә игә икәнлики, һәрқандақ бир инсанниң мәйли ағзаки, мәйли язма вә мәйли басма шәкилдики учур-ахбаратларға чәклимисиз еришиш һоқуқиға игә икәнликини бәлгиләнгән. 

Б д т хәвпсизлик кеңишидики 5 дөләтниң бир болған хитайму б д т «универсал кишилик һоқуқ хитабнамиси» ға имза қойған вә буниңда бәлгиләнгән барлиқ маддиларға әмәл қилиш һәққидә вәдә бәргән дөләтләрниң бири. 

Көзәтчиләрниң билдүрүшичә, хитай та һазирға кәлгүчә бу һәқтә бәргән вәдилириниң һеч биригә әмәл қилмай кәлгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт