Kishilik hoquqni közitish teshkilati: xitay hökümiti tutqundiki barliq zhurnalistlarni derhal qoyup bérishi kérek

Muxbirimiz jüme
2020-05-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Kishilik hoquqni közitish teshkilatining tetqiqatchisi yachüy wang xanim.
Kishilik hoquqni közitish teshkilatining tetqiqatchisi yachüy wang xanim.
Social Media

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitaydiki axbarat erkinlikining izchil yamanliship bériwatqanliqini bildürdi we xitay hökümitini tutqundiki barliq zhurnalistlarni derhal qoyup bérishke chaqiridi.

3-May "Dunya axbarat erkinliki" küni munasiwiti bilen ziyaritimizni qobul qilghan kishilik hoquqni közitish teshkilatining tetqiqatchisi yachüy wang xanim xitayda axbarat erkinlikining ötken 10 yildin buyan, bolupmu shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin buyan barghanche yamanliship kétiwatqanliqini bildürdi.

U, xitaydiki axbarat weziyiti heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitayda musteqil axbarat mewjut emes. Emma ilgiri bir qisim puqrawi zhurnalistlar, tor yazarliri intérnétta musteqil uchur tarqitishqa tiriship körgen. Halbuki, köpligen puqrawi zhurnalistlarning tutqun qilinishi we axbarat cheklimisining kücheytilishi seweblik xitayda intérnétni baza qilghan puqrawi médiya peqet yoq déyerlik halgha chüshüp qaldi."

"Amérika awazi" ning bu heqtiki bir parche xewiride körsitilishichimu, ötken yildin buyan xitay hökümiti téxnologiyedin paydilinip xewer, közqarash we uchurlargha érishish yollirini qamal qilishni téximu chingitqan. 

Dunyadiki ikkinchi chong iqtisadiy küch bolghan xitayda minglighan tor betlerni öz ichige alghan "Feysbuk", "Gugil", "Instagram" we "Twittér" qatarliq ijtima'iy médiyalar cheklen'gen.

Uningdin bashqa, xewer qanalliridin "Amérika awazi" ning in'glizche we xitayche betliri, "B b s", "Nyu-york waqt géziti", "Blumbérg" qatarliqlar tosulghan.

Xitaydiki 800 milyon intérnét abuntining 1 pirsenttin 3 pirsentkiche qismi twittér ishlitidiken. Xitayche axbaratlar bu boshluqtin paydilinip öz uchurlirini köplep tarqatqachqa xitay hökümiti bunimu cheklesh nishani qilghan.

Xewerlerde körsitilishiche, xitaydiki erkin axbarat pütünley bitchit qilin'ghan weziyet, ötken yilining axiri wuxende bayqalghan korona wirusining dunyawi wabagha aylinip kétishige seweb bolghan.

Bu heqte toxtalghan yachüy wang xanim mundaq dédi: "Eger erkin axbarat we pikir erkinliki mewjut bolghan bolsa, xelq bu wirusning ademdin-ademge yuqidighanliqini bileligen we özini qoghdash tedbirlirini burunraq alalighan hemde xitay hökümitini bu wirusning tizidin aldini élishqa mejburliyalighan bolar idi."
Chégrasiz muxbirlar teshkilati bu yil aprél élan qilghan dunya axbarat erkinlikining nöwettiki weziyiti heqqidiki doklatida xitayning uchur axbaratni derijidin tashqiri qattiq kontrol qilip dunya axbaratining yéngi tertipini ornitishqa tirishiwatqanliqi, buning dunyawi korona wabasi mezgilide dunyaning hemme yéride yaman tesir peyda qilghanliqini körsetken. 

Doklatqa qarighanda, xitay doklatqa kirgüzülgen 180 dölet ichide 177 retke yeni yillardin béri "Axbarat erkinliki weziyiti alahide nachar" dep qarilip kéliniwatqan iranningmu keynige tizilghan.

Doklatta yene, xitay, se'udi erebistan we misir qatarliq döletlerning muxbir-zhurnalistlar eng köp türmige tashlan'ghan döletler ikenliki, xitayning 100 din artuq muxbir-zhurnalistlarni türmige tashlighanliqi, bularning köpinchisining Uyghur élide ikenliki körsitilgen idi.

Xitayning Uyghur yazghuchi-sha'irlar we muxbir-zhurnalistlargha qaratqan basturush siyasetliri ezeldin mewjut bolsimu, bu xildiki basturush heriketliri 2009-yildiki "Ürümchi qirghinchiliqi" ning aldi-keynide téximu ewjige chiqqan. 

Xitay da'iriliri eyni yili, Uyghur élide dang qazinishqa bashlighan bir nechche yüz Uyghurche tor betlirini taqighan, yene nechche onlighan tor bet sahibliri we tor yazarliri we "Shinjang iqtisad waqit géziti" ning muxbiri gheyret niyaz qatarliq bir qisim axbaratchilarni qolgha alghan.

Uyghur axbaratchilarni öz ichige alghan Uyghur serxillirigha qaritilghan bu xildiki basturush 2016-yildin kéyin téximu kücheygen. Bu jeryanda xitay hökümiti, Uyghurlar arisidiki nopuzluq zhurnalist qurban mamut, abduqadir jalalidin, yalqun rozi, chimen'gül awut qatarliq onlighan Uyghur yazghuchi-sha'irlarni türmige tashlighan.

Bu heqte toxtalghan yachüy wang xanim xitay hökümitini tutqun qilghan barliq zhurnalistlarni derhal qoyup bérishke chaqiridi. 

U mundaq dédi: "Xitaygha yetküzmekchi bolghan uchurimiz shudurki, xitay hökümiti xewer-axbaratliri seweblik tutqun qilin'ghan barliq zhurnalistlarni derhal we shertsiz qoyup bérishi kérek."

1993-Yili b d t omumiy kéngishi "Uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi" ning 19-maddisining rohigha asasen bir qararname maqullap, her yili 3-mayni "Dunya axbarat erkinliki küni" qilip békitken.

"Uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi" ning 19-maddisida, herqandaq bir ademning jazalinishtin mustesna halda öz pikir-qarashlirini ipadilesh erkinlikige ige ikenliki, herqandaq bir insanning meyli aghzaki, meyli yazma we meyli basma shekildiki uchur-axbaratlargha cheklimisiz érishish hoquqigha ige ikenlikini belgilen'gen. 

B d t xewpsizlik kéngishidiki 5 döletning bir bolghan xitaymu b d t "Uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi" gha imza qoyghan we buningda belgilen'gen barliq maddilargha emel qilish heqqide wede bergen döletlerning biri. 

Közetchilerning bildürüshiche, xitay ta hazirgha kelgüche bu heqte bergen wedilirining héch birige emel qilmay kelgen.

Toluq bet