“уйғур етнографийәси” намлиқ китаб әнқәрәдә нәшр қилинди

Кейинки йилларда уйғур мәсилисиниң юқири көтүрүлүшигә әгишип, уйғур тәтқиқатиға болған қизиқишму күчәймәктә. Уйғур етнографийә мутәхәссиси абдуреһим һәбибулла язған “уйғур етнографийәси” намлиқ китабини түркийә җумһурийитиниң әң кона университети болған әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултети түркчигә тәрҗимә қилдуруп нәшр қилдурди. Мәзкур китаб 2000-йили 4-айда бесилған 381 бәтлик нусхисиниң иккинчи нәшридин түрк тилиға тәрҗимә қилинған. Әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултети уйғур тили оқутқучиси дотсент доктор айхан челикбай әпәнди тәрипидин түрк тилиға тәрҗимә қилинған китаб 351 бәт 17 бабтин тәркиб тапқан. Булар; биринчи баб қисқичә баян, иккинчи баб етнографийә тоғрисида, үчинчи баб уйғурларниң етник мәнбәси, етник нами вә униң етимологийәси, төтинчи баб уйғурларниң маддий мәдәнийити, бәшинчи баб: уйғурларниң йемәк-ичмәк адити, алтинчи баб: уйғурларниң олтурақ адити, йәттинчи баб уйғурларниң кейиниш-ясиниш адити, сәккизинчи баб: уйғурларниң йол-қатнаш ишлири, тоққузинчи баб: уйғурларниң мәниви мәдәнийити, онинчи баб: уйғурларниң аилә-никаһ түзүм рәсмийәтлири, он биринчи баб: уйғурларниң мурасим вә һейт-айәм адәтлири, он иккинчи баб: уйғурларниң диний етиқади, он үчинчи баб: уйғурларниң әдәбият-сәнити, он төтинчи баб: уйғурларниң көңүл ечиш адити вә хәлқ оюнлири, он бәшинчи баб: уйғурларниң иҗтимаий алақә адәтлири, он алтинчи баб: уйғурларниң илим-пән савати, он йәттинчи баб: уйғурларниң исим қоюш адити қатарлиқ мәзмунлардин ибарәт.

Китабқа йәнә китабниң мәзмуни билән алақилик 30 парчә рәңлик рәсимләрму киргүзүлгән.

Абдуреһим һәбибулла язған “уйғур етнографийәси” намлиқ китабни түрк дилиға тәрҗимә қилған доктор айхан челикбай әпәнди зияритимизни қобул қилип, алди билән китабниң мәзмуни тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: “бир милләтни тоғра, әтраплиқ чүшиниш үчүн алди билән шу милләтниң етник мәнбәсини, милләт болуп шәкиллиниш тарихини, мәдәнийәт, өрп-адитини, диний-етиқадини һәр қайси дәврләрдики тәрәққият, өзгириш әһвали қатарлиқларни билиш керәк. Китабқа асасланғанда китабниң аптори абдуреһим һәбибулла узун йиллиқ издиниш, материял топлаш, инчикә тәтқиқ қилиш арқилиқ, аптор мәзкур китабида мәхсус уйғур миллитиниң тарихий келип чиқиши, орни, мәдәнийити, әдәбият сәнити, өрп-адити, диний етиқади вә турмуши қатарлиқ муһим мәсилиләр үстидә әтраплиқ вә тәпсилий тохталған.

Ундақта “уйғур етнографийәси” намлиқ китабниң илмий қиммити немә? әнқәрәдики һаҗи байрам университетида магистирлиқ үчүн оқуватқан мәхмутҗан қәшқәри әсәрниң бәлгилик илмий қиммәткә игә икәнликини, тәтқиқатчиларниң милләтшунасларниң, фолклоршунасларниң пайдилиниши үчүн муһим материял икәнликини баян қилип мундақ деди: “уйғурлар қәдимий тарихқа игә болған түрк қовми. Уйғурларниңму өзигә хас мәдәнийити, өрп-адити вә диний етиқади бар. Аптор бу китабида дәл мушу мәсилиләрни системилиқ һалда баян қилиду. Мол, қиммәтлик вә қизиқарлиқ материяллар арқилиқ уйғурлар һәққидә хели әтраплиқ чүшәнчә бәргән. Түркийәдә тунҗи қетим нәшр қилиниватқан бәлгилик илмий қиммәткә игә бу әсәр китабханларниң уйғур миллити һәққидики тарихий билимини ашурупла қалмай, бәлки тәтқиқатчиларниң, милләтшунас вә фолклоршунасларниң пайдилиниши үчүн муһим материял һесаблиниду”.

Биз китаб һәққидә көз қаришини игиләш үчүн измирдики әгә университети профессори доктор алимҗан инайәт әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ. У, хитай ана тилда маарипни әмәлдин қалдуруп уйғурларни җаза лагерлириға ташлиған, уйғур мәсилиси дуняда, шундақла түркийәдә күн тәртипкә келиватқан бүгүнки күндә “уйғур етнографийәси” намлиқ китабниң әнқәрәдә нәшр қилинишиниң зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Истанбулдики тәклимакан уйғур нәшриятиниң игиси җелил туран әпәнди түркийә көп нопуслуқ дөләт икәнликини, уйғурчә китаблар түрк тилиға тәрҗимә қилинса буниңдин техиму көп оқурмәнниң бәһримән болалайдиғанлиқини тәкитлиди.