Qazaqistanda tonulghan xitayshunas we siyasetshunas konstantin siroyéjkin 10 yilgha késildi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-10-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Proféssor konstantin siroyézhkinning "Qazaqistan xitaydin qorqushi kérekmu? ikki tereplimilik munasiwetlerning epsaniliri we qorqunchliri" namliq kitabining muqawisi.
Proféssor konstantin siroyézhkinning "Qazaqistan xitaydin qorqushi kérekmu? ikki tereplimilik munasiwetlerning epsaniliri we qorqunchliri" namliq kitabining muqawisi.
RFA/Oyghan

Yéqindin buyan qazaqistan ijtima'iy taratqulirida we ammiwi axbarat wasitiliride siyasetshunas, xitayning hazirqi siyasiti boyiche mutexessis konstantin siroyéjkinning döletke xiyanet qildi dégen eyib bilen 10 yilliq muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi toghriliq xewerler tarqilishqa bashlidi.

"Zakon qazaqistan" tor bétide élan qilin'ghan "Döletke xiyanet qilghanliqta eyiblen'gen konstantin siroyéjkinni 10 yilgha höküm qildi" namliq maqalide éytilishiche, konstantin siroyéjkin mushu yili féwral éyida qolgha élin'ghan iken. Almuta sheherlik sotining axbarat xizmitining melumatliri boyiche, almuta shehirining jinayi ishlar boyiche mexsus rayonlar ara sotining hökümi bilen u 10 yilgha késilgen. Maqalida yene mundaq déyilgen: "Sot shundaqla uni qazaqistan jumhuriyiti puqraliqidin mehrum qildi. Höküm qilin'ghan kishi jazasini yuqiri bixeterliktiki jinayi-ijra qilghuchi tüzüm mehkimiliride öteydighan bolidu. Jazaning asasiy türini ötep bolghandin kéyin jinayet nizamnamisining 51-maddisi boyiche konstantin siroyéjkin mejburiy halda qazaqistan jumhuriyiti chégrasidin chiqirilidu, bu jehette mezkur shexske besh yilghiche qazaqistan jumhuriyiti térritoriyesige kirish men'i qilinidu" 

"Téngrinyus" agéntliqida bérilgen "Milliy bixeterlik komitétida siroyéjkin heqqidiki sot hökümi toghrisida söz boldi" namliq maqalide hökümning 7-öktebirde chiqqanliqi, uning 1956-yili tughulghan qazaqistan puqrasi ikenliki éytilghan. Yene shu maqalida éytilishiche, tarix penlirining namzati we siyasetshunasliq penlirining doktori siroyéjkin 1995 we 2000-yillar ariliqida qazaqistan prézidénti yénidiki qazaqistan istratégiyelik tetqiqatlar instituti mudirining orunbasariliq wezipisini igiligen iken. 1997-Yildin bashlap 2006-yilghiche bir qatar tetqiqat merkezlirini bashqurup, andin qazaqistan istratégiyelik tetqiqatlar institutining bash ilmiy xadimi bolup ishligen.

Igilishimizche, bolupmu ijtima'iy taratqu we ammiwi axbarat wasitiliride konstantin siroyéjkinning qamaqqa élin'ghanliqi toghriliq deslepki melumatlar peyda bolushi bilen bir guruppa qazaqistanliq alimlar mushu yili etiyazda qazaqistan prézidénti toqayéfqa we nazarbayéfqa muraji'et qilghanidi. 

"Informbyuro" agéntliqining 6-mayda élan qilghan daniyar adilbékofning "Alimlar xitayshunas konstantin siroyéjkinning yoqap kétishi sewebidin toqayéfqa muraji'et qildi" dégen maqaliside éytilishiche, bu muraji'etke 40 adem imza qoyghan. Ular alimning mexsus organlar teripidin tutulghan yaki tutulmighanliqini sürüshtürüshni iltimas qilghan. Maqalide déyilishiche, siroyéjkinning kesipdashliri we zhurnalistlar mushu yili féwral éyidin tartip uning bilen alaqilishelmigen. Muraji'ette alimning dölet aldidiki xizmiti, yeni 30 yilliq ilmiy pa'aliyiti atap ötülgen. Siroyéjkin xitay hem uning ichki we tashqi siyasitige, béyjingning Uyghur aptonom rayonidiki milliy siyasitige, shundaqla merkiziy asiya we qazaqistanning siyasiti we bixeterlikige munasiwetlik emgeklerning aptori iken. Shundaqla siroyéjkinning qolgha élinishining uning salametlikige ziyan keltüridighanliqi hemde taratqularda uning goya "Ishpiyonluqqa" baghlinishi bar ikenliki toghriliq axbaratning tarqilishi qazaqistanning abruyighimu dexli yetküzüsh mumkinliki eskertilgenidi.

"Azadliq" radi'osi élan qilghan "Él béshi qolidiki bash qarta. Közetküchiler siroyéjkin hökümi heqqide" namliq maqalide mutexessislerning bu heqtiki bir-birige oxshimighan pikirliri orun alghan. Mesilen, zhurnalist emirjan qosanof bu ishning mexpiylikining bezi pakitlarni éniqlashqa mumkinchilik bermeywatqanliqini, mesilining köpinche siroyéjkinning ilmiy pa'aliyiti bilen zich baghliq ikenlikini ilgiri sürgen. 

Qazaqistanning xitaydiki sabiq elchisi murat ewézofning pikriche, qazaqistan jama'iti siroyéjkinning teqdiridin qattiq endishe qilip, uninggha éniq qandaq eyib qoyuluwatqanliqini bilishi shert iken. 

Ziyaritimizni qobul qilghan "Altérnatiwa" muhim tetqiqatlar merkizining mudiri andréy chébotaryof bu mesilide türlük texminlerning bolush mumkinchilikni otturigha qoyup, mundaq dédi: "Méning ikki pikrim bar. Mumkin u qazaqistan-xitay munasiwetlirige da'ir tetqiqat yürgüzüsh jeryanida qazaqistandiki bezi tesir-inawiti bar guruppilarning menpe'etlirige toghra kélip qalghan bolush kérek. Men éniq qandaq guruppilar ikenlikini éytalmaymen. Bizde xitay bilen bolghan, mesilen, néfit mesiliside öz menpe'etlirige ige guruppilar bar. Mumkin u birer mexpiylikni ashkarilap qoyghandu. Ikkinchidin, u eyni waqitta sowét bixeterlik komitétida ishlep, andin ilmiy tetqiqat bilen shughullan'ghan. Shundaqtimu u qazaqistan bixeterlik organliridimu wezipe alghan bolushi éhtimal. Mumkin bu yerde shu organning her xil rehberliri bolghanlar arisida, guruppilar arisida toqunushlar bolghan bolsa, siroyéjkin shularning tesiri astigha chüshüp qélishi mumkin. Bu méning peqet shexsiy texminlirim." 

Konstantin siroyéjkinning 1986 we 1992-yillar ariliqida qazaqistan penler akadémiyesi Uyghurshunasliq institutida ishligenliki, shundaqla kéyinki waqitlarda öz tetqiqatlirida xitayning Uyghur rayonidiki milliy siyasiti mesililirinimu tetqiq qilghanliqi melum.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi bu heqte mundaq dédi: "U öz waqtida Uyghurshunasliq institutida ishligen xitayshunas alim. Shundaq turup, chong lawazimlarda ishliginide dawamliq xitayning Uyghurlargha qaratqan teqiblesh, mustemlike siyasitini aqlap, Uyghurlargha bohtan chaplap kelgen alim. Shexsen men uninggha eng chong reddiyemni 2009-yili ürümchi qanliq paji'esidin kéyin almutada 'doda' bes-munazire meydanida pakitlar bilen berdim, yeni xitayning qirghinchiliqini otturigha qoyghan idim. Shu sewebtin bu sotning qarari heqliq, mundaq éytqanda, qazaqistan Uyghurlirining qarghishi yetti."

Qehriman ghojamberdining éytishiche, siroyéjkin mesilisining yene bir teripi bar iken. "Qazaq hökümiti özining siyasiy iradisini namayan qilip, dölet menpe'etini hemmidin üstün qoyup, mushundaq qarar alghan. Xitay terep xéli qarshiliq körsitidu uninggha. Yeni bizning hökümitimiz xitaygha éniq signal bériwatidu."

Igilinishiche, mushu yili iyul éyida b d t gha eza 22 gherb döliti imzaliq mektup arqiliq xitay darilirini Uyghur élidiki Uyghur qatarliq musulman milletlerge qaratqan teqiblesh we tutqun qilish heriketlirini toxtitishqa chaqirghan bolsimu, emma rusiye bashliq 37 dölet eksiche xitayning Uyghur élidiki bu siyasitini qollaydighanliqini bildürgenidi. Ene shu waqitta qazaqistanning bu tizimlikte yoqluqi ashkarilandi.

Konstantin siroyéjkin bir qatar chong emgeklerning aptori bolup, uning "Xitaydiki qazaqlar: ijtima'iy-iqtisadiy we medeniy tereqqiyati", "Hazirqi shinjang we uning qazaqistan-xitay munasiwetliridiki orni", "X x j da étniklar ara munasiwetlerning tertipke sélinishi: nezeriye we emeliyet", "Xitaydiki étnik bölgünchilikning epsaniliri we heqiqiti" namliq emgekliride bolupmu Uyghur élidiki Uyghur, qazaq oxshash milletlerning milliy kimlikini saqlap qélishtiki heriketliri, Uyghur élining merkiziy asiyadiki orni, Uyghurlarning musteqilliq, erkinlik üchün kürishi we bashqimu mesililer yorutulghan. Mezkur emgekler köpligen Uyghur ziyaliyliri, oqurmenliri arisida naraziliq we selbiy köz qarashlarni peyda qilghanliqi melum.

Toluq bet