Közetküchiler: xitay pilanliq tughut siyasiti keltürgen apetlerning ornini tolduralmaydu

• Muxbirimiz gülchéhre
  2021-06-03

Xitay, namratliqni tügitish we barghanche yuqirilawatqan nopusni tizginlesh üchün er-xotunlarni bir bowaq bilenla chekleydighan pilanliq tughut siyasitini 1979- yilidin bashlap yolgha qoyghanidi.

Pilanliq tughut siyasiti we xitaydiki nopus mesilisige a'it doklatlardin melumki, gerche bu siyaset xitaydiki tughulush nisbitini melum jehette kontrol qilghan bolsimu, bu siyasetning emeliyette xitay jem'iyitide qérilishish, yash emgek küchi yétishmeslik, nopustiki jinsiy nisbetning kéngiyishige oxshash, nopus qurulmisidiki tengpungsizliq we zenjirsiman kirizislargha menbe bolghanliqi yéngi mesile emes.

Xewerlerge qarighanda, nopus krizisi duch kelgen xitay, 2016-yili yalghuz perzentlik siyasitini, ikki baligha ruxset qilishqa özgertti, emma béqish xirajitining yuquriliqidin xitay otturahal sewiyediki er-ayallar birdin köp baliliq bolushni xalimaydighan bolghan. Xitay yash ayallarla emes hetta erlermu bala tépshni bésim hés qilghini üchün özlükidin qisrlash tedbirlirini alghan. 2020-Yili, tughulush nisbiti oxshash mezgildikidin %15 töwenligen.

BBC Agéntliqining bu heqtiki xewirige qarighanda, xitay merkiziy hökümiti barghanséri töwenlep kétiwatqan tughut nisbiti we buninggha munasiwetlik mesililerni hel qilish üchün 3 baliliq bolushqa ruxset qilish qararini alghaniken.

CNN Ning bu heqte 1-iyun élan qilghan xewiride körsitishige qarighanfda, gerche xitay hökümiti bu qétimqi yéngi siyaset arqiliq özlirining “Kishilik hoquq” mesililirini adil hel qiliwatqanliqini namayan qilmaqchi bolghan bolsimu emma xelq'arada, yenila her sahening hemmidin bek kishilik hoquq sahesining qattiq tenqidige uchrighan.

Xelq'ara kechürüm teshkilati xitay bölümining diréktori joshu'a rozénzwég bu heqte söz qilip؛ “Emeliyette héchqandaq hökümetning qanche perzentlik bolushni belgilep bérish hoquqi bolmaydu. Eksiche, bu ashu a'ilining shexsiy ishi hésablinidu. Xitay puqralarning öz xahishigha hörmet qilishi hemde buninggha qarita jaza bérishtek xata qilmishni toxtitishi lazim” dégen.

Bezi tenqidchiler xitay hökümitining bu siyasitini otturigha chiqirishning esli sewebi. Béyjingning az sanliq milletlerge, bolupmu shinjangdiki pozitsiyeside bolushi mumkinlikini otturigha qoyghan bolup xewerde déyilishiche,

2017-Yildin bashlap xitay hökümiti eksiche Uyghur diyaridiki az sanliq milletlerge qarita pilanliq tughut siyasitini qattiq yolgha qoyghan, buning zerbiside 2018-yili yerlik tughulush nisbitining üchtin biri töwenligen halgha kelgen. Béyjing Uyghur xelqige irqiy qirghin qilish bilen eyiblen'gen bolsimu u irqiy qirghinchiliq toghrisidiki eyibleshlerni qet'iy ret qilip, Uyghur nopusini chekleshke urunushning döletning ölchemlik tughut cheklesh siyasitige kiridighanliqini otturigha qoyup kelgen.

CNN Agéntliqi xewiride kolorado uniwérsitéti Uyghur mesilisi mutexessisi darin baylérning sözini neqil alghan bolup u mundaq dégen: “Béyjing bir qanche sewebler tüpeylidin her bir a'ilidiki balilarning sanidiki barliq normilarni chiqiriwétishni xalimaydu. Emma bir muhim amil shuki, bu siyasetni axirlashturush béyjingning shinjang we bashqa rayonlardiki nopusi köp bolghan az sanliq millet topi bilen nopusni cheklesh urunushini aqlashni téximu qiyinlashturuwétidu”.

Xelq'ara kishilik hoquq közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofi richardson, axbarat we tiwittérgha oxshash ijtima'iy tartqularda xitayning bu qararigha küchlük inkas qayturghanlardin biri. U 1-iyun bu heqte radi'omiz Uyghur bölümige söz qilip: “30 Yillarche xitay puqralirining peqet birla bala élishigha yolgha qoyushi we artuq perzentlik bolghanlarni iqtisadiy, siyasiy, ijtima'iy jehetlerdin nurghun kemsitish we parakendichilikke sélishi, xitayda kishilik hoquq, nopus qurulmisi qatarliq nurghun saheside zor buzghunchiliqlarni élip kelgen, xitay siyasiti seweblik chongqur krizislargha patqan waqitta 5 yil ilgiri ikki bala élishqa, emdilikte 3 bala élishqa ruxset qilghanliqini élan qildi. Buning bilen xitay keltürüp chiqarghan yaman aqiwetlirining pat arida eslige kélishini arzu qiliwatqan bolsa kérek, emma kéyinki 20, 30 yildimu eslige keltürüp bolalmaydu”.

Sofi réchardson xanim, bolupmu bu mesilini Uyghurlargha yürgüzüwatqan tughut cheklesh siyasiti bilen sélishturup, bu siyasetning téximu bimene ikenlikini körüwalghili bolidighanliqini otturigha qoydi:

“Xitayning bu siyasiti irqiy qirghinchiliq bilen eybliniwatqan bir peytte élan qilinishi téximu bimenilik. Bolupmu Uyghurlar mejburiy qisrlashturuliwatqan, ular artuq perzent kürgenliki üchün éghir jerimane hetta éghir jazagha uchrawatqan, qattiq basturup siyasetlirining ziyankeshlikining qurbani boluwatqan bir peytte, xitay puqralirigha 3 bala élishni yolgha qoyushi yene bir jehettin xitay siyasitining, irqchiliqini körsitip bermey néme? gepning qisqisi baliliq bolush-bolmasliq, qanche baliliq bolushning hemmisi insan we a'ililerning shexsi ishi, buninggha her qandaq hökümetning arilishish heqqi yoq, xitay bu eng eqelliy insan heqlirige kapaletlik qilishi we insanlarning shexsi ishliridin yiraq turushi kérek. Hemmidin awwal xitay Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qilishni toxtitishi kérek.”

Xitay, pilanliq tughut siyasi'itide Uyghur we bashqa az sanliq milletlerge gerche sheher nopusigha 2 we yéza noposigha 3 perzentlik bolushqa ruxset qilghan bolsimu, buni ijra qilishta emeliyette ularnimu birla perzentlik bolushqa righbetlendürüp we pilanning sirtida bala alghanlargha éghir jerimane we jazalash yürgüzüp kelgen.

Bolupmu 2017-yili xitay milyonlighan Uyghurni keng kölemde lagérlargha qamashqa bashlighanda, Uyghurlargha pilanliq tughut siyasiti téximu qattiq yürgüzülgen hemde nurghun Uyghurlar shu seweblik lagérlargha qamalghan.

Türkiyede yashawatqan rozinisa, yéqinda pash bolghan qariqash höjjitidin özining yurti qariqashtiki hedisi we singlisining, ikkidin artuq perzent körgini üchünla, tutqun qilinip lagérgha qamalghanliqidin xewer tapqan. U xitay hökümitining emdilikte puqralirigha 3 perzentlik bolushigha yol qoyghanliqini anglap, mundaq dédi: “Méning anglighanlirim, ayallarni dora bérip, qisrlashturup boptu, emdi ularni 3 ni tughung dése qandaq tughidu? ichki tereptin hemme ademge zerbe bérip bolghan tursa, emdi ular 10 ni tughunglar dep teshwiq qilsimu eslige kelmeydu”.

Tetqiqatchisi adri'an zénzning doklatida tilgha élin'ghan hökümet höjjitige qarighanda, xitay hökümiti 2017-yildin bashlap “Pilanliq tughut (siyaset) ge xilapliq qilghan qilmishlargha éghir hujum qilishqa” yol-yoruq bergen. Shu yildin bashlap, az sanliq millet rayonliri “Tughut cheklesh qilmishlirini kontrol qilish mexsus herikiti” ni bashlighan. 2016-Yildin 2018-yilghiche bolghan ariliqta xitayda IUD tughut cheklesh üskünilirining ishlitilishi töwenligen bolsimu, emma zénz Uyghur rayonida her 100 ming ademde 963 ke örligenlikini körsetken.

Uyghur lagér shahitlirimu radi'omiz we bashqa axbaratlargha arqa arqidin özlirining mejburiy qisrlashturulghanliqi, 18 yashtin bashlap tughut yéshidiki barliq qiz-ayallarning hökümetning bir tutash hamilidarliqtin saqlinish tedbirige mejburiy uchrighanliqini pash qilghanidi.

Bala yatqusi éliwétilish opératsiyesi qilinish aldida turuwatqan lagér shahiti zumret dawut, amérikagha kélishtin burun xitay hökümiti teripidin tuxum toshup neychisini boghush opératsiyesi qilin'ghan. Xata qilin'ghan bu tughut cheklesh tedbiri axiri uning salametlikini hazirgha ehwalgha élip kelgen.

Zumret: “Xitay özini ashkarilidi, xitay boghduriwetken burunqilarni qandaq qilidu, jerimane töligenlerni qandaq qilidu? manga oxshash ziyankeshlikke uchrighuchilar töligen bedelni qandaq qilmaqchi iken?” dep xitaygha so'al qoydi.

Shinxu'a agéntliqining 31-may xewer qilishiche, shi jinping riyasetchilik qilghan siyasiy byuro yighinida pilanliq tughut siyasitige özgertish kirgüzüsh heqqide söz qilip mundaq dégen: “Memlikitimizning nopus qurulmisini yaxshilashqa, döletning yashan'ghanlar topigha aktip taqabil turush istratégiyesini emelge ashurushqa paydiliq”.

Xitay hökümiti Uyghurlarni öz ichige alghan az sanliq milletlerni üch baliliq siyasitini boshashturushni keng tilgha almidi, xitay yéngi pilanliq tughut siyasiti boyiche qanunluq er xotunlarning 3 perzentlik bolushigha yol qoyulidighanliqi xitayning teshwiqat we taratqulirida 31-may bash xewer süpitide élan qilin'ghan bolsimu, Uyghur aptonom rayonidiki tengritagh tori, shinjang gézitining Uyghurche xewerliride shu kunila keng tilgha élinmighan. Bu küzetküchilerning diqqitini tartqan bolup tiwittér inkaslirida ular “Bu xitayning mezkur siyasitidiki irqchiliqini eng yaxshi ipadilep béridu” dep yazmaqta.