Хитай сақчи: «даванчиңда лагер йоқ!»

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-05-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Үрүмчи билән турпанниң арилиқиға селинған чоң типтики «тәрбийәләш лагери» ниң бир яндин көрүнүши. 2018-Йили 4-сентәбир, даванчиң.
Үрүмчи билән турпанниң арилиқиға селинған чоң типтики «тәрбийәләш лагери» ниң бир яндин көрүнүши. 2018-Йили 4-сентәбир, даванчиң.
REUTERS

Хитайниң уйғур дияридики лагерларға мунасивәтлик учурларни йүксәк дәриҗидә қамал қилишиға қаримай, йеқиндин буян ғәрб ахбарат васитилириниң җаза лагерлири тоғрисида техиму дәлиллик мәлуматларни ашкарилаш қизғинлиқи һәссиләп ешип бармақта. Көплигән син филимлири үзүлмәй елан қилинмақта. Бу саһәдә әрәб әллиригә охшашла һечбир инкаси көзгә челиқмиған франсийәдә бәзи ахбарат органлириму бу саһәгә қәдәм басмақта.

Йеқинда франсийәниң пүтүн явропаға тарқитилидиған а р т ә қанили җаза лагерлири тоғрисида «хитайдики уйғурлар: хәтәргә йолуқуватқан хәлқ» намлиқ бир һөҗҗәтлик филим тарқатқан болуп, униң германчә тәрҗимисиниң 14-май ютуб қанилиға қоюлған нусхисини 3 күн ичидила көргүчиләрниң сани 50 миң кишигә улашқан, хитайға қарши инкас билдүргүчиләрниң сани 1800 кишидин һалқиған.

Қисқа муддәт ичидила бу қәдәр җиддий диққәт қозғиған мәзкур филимда лагер шаһитлиридин түркийәдики баһаргүл, қазақистандики сайрагүл савут, җаза лагерлириниң орнини сүний һәмраһ сүрәтлири арқилиқ ашкарилиған канададики хитай оқуғучи шавн җаң қатарлиқлар зиярәт қилинипла қалмай, уйғур дияриниң үрүмчи, даванчиң, хотән районлирида яшаватқан уйғурлар вә хитай сақчилириму зиярәт қилинған нәқ мәйдан көрүнүшлири тәсвирләнгән.

Филимда шаңхәйдә турушлуқ мухбирлиқ кинишкиси болған бу мухбирлар үрүмчи кочилирини айлиниду. Йоллар, дуканлар, таксилар һәтта һаҗәтханилардин тартип камера орнитилған бу шәһәрдә қәдәмдә бир сақчиларниң тәкшүрүшлиригә, из қоғлап назарәт қилишлириға, «бу йәрни зиярәт қилишқа болмайду, сүрәткә тартишқа, камераға елишқа болмайду» дәп доқ қилишлириға учрайду. 7 Қетим тутуп тәкшүрүлиду.

Мухбирлар йәнә үрүмчидики қатар кәткән печәтләнгән дуканларниң игилириниң нәдиликини кочидикиләрдин сорайду. Бир уйғур киши «даванчиңда, нурғун адәм шу йәргә апириветилди» дәп җаваб бериду. Мухбирлар уйғур дияридики көлими әң чоң болған, 120 миң кишиниң қамалған болуш еһтималлиқи тилға елиниватқан даванчиңдики лагерға йеқинлишиду. Әмма йолда сақчилар тәрипидин тосувелиниду. Сақчилар сорайду: «немә иш билән кәлдиңлар?» мухбирлар җаваб бериду: «даванчиңдики лагерни филимгә алмақчи идуқ». Сақчилар қоллирини шилтип туруп җаваб бериду: «даванчиңда лагер йоқ. Йоқ! йоқ! йоқ!»

Гәрчә хитай сақчилири «даванчиңда лагер йоқ» дегән болсиму, мухбирлар йәрлик хәлқләрни зиярәт қилиш арқилиқ даванчиңда лагер барлиқини, бәлки қанчә 10 миң кишиниң у йәргә қамалғанлиқини илгири сүриду. 

Дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәнди бу һәқтә тохталғанда бу филимда даванчиңдики лагерниң мәвҗутлуқиниң яхши йорутуп берилгәнликини тилға алди. 

Мухбирлар филимда хотәндики бир лагерға йеқинлишиду. Лагерлар әтрапида пәришанчилиқ ичидә йүргән, уруқ-туғқанлирини көрүш үчүн кәлгән уйғур өсмүрлиридин «бу йәр қәйәр?» дәп сорайду. Бир өсмүр «мәктәп» дәп җаваб бериду. «Бу йәрдә немә өгиниду?» дәп сорайду мухбир. Уйғур өсмүр болса «дөләт тилини» дәп җаваб бериду вә дәрһал мухбирлардин йирақлишиду. Мухбир йәнә бир яштин «бу йәрдә сениң бир кимиң барму?» дәп сорайду. У яш болса «чоң акам бар» дәп җаваб бериду. «Акаң немә үчүн солап қоюлди?» дегән соалға «билмәймән» дәп җаваб бериду. Мухбир «улар лагерда немә иш қилиду?» дәп сорайду. У яш болса «коммунистик партийәни өгиниду» дәп җаваб бериду.

Мухбирлар хитай һакимийити дөләт ичидики хәлққә «мәктәп» яки «техника тәрбийиләш мәркизи» дәп тәшвиқ қиливатқан қатар-қатар кәткән бу биналарниң сим тосақлар, төмүр ришаткилар билән қоршавға елинғанлиқини, һәрбир сантиметир йәрниму чала қоймай сүрәткә алидиған камераларниң назарити астида тутулуватқанлиқини әмәлий көрүнүшләр арқилиқ көрситиду.

Филимда йәнә үсти очуқ түрмигә айланған бу диярда яшаватқан һәрбир уйғурниң қаттиқ назарәт астида «қачан мени тутуп апирип лагерға солап қояр» дәйдиған вәһимә ичидә һаят көчүрүпла қалмай, бәлки бу әлдики қазақ, қирғиз, татар қатарлиқ азсанлиқ милләтләрниңму охшаш вәһимигә мәһкум қилинғанлиқини тәсвирләйду. Хитай болмиған барлиқ милләтләрниң кочиларда һәр доқмушта бир тәкшүрүлүватқанлиқини, чирай тонуш үскүнилири, қол телефон назарити, һәтта сода сарайлири, аптобусларға чиқиштиму бәдән тәкшүрүшләргә учраватқанлиқини көрситиду.

Д у қ диний ишлар комитетиниң мудири, «шәрқий түркистан өлималар бирлики» ниң муавин рәиси турғунҗан алавудун әпәндиму мәзкур филимгә юқири баһа берип, филимда хитайниң лагер сияситиниң маһийитини яхши ечип бәргәнликини тилға алди.

Лагер ичидики қабаһәтлик һаят һәққидә бу филимда шаһит баһаргүл, сайрагүл савутларниң баянлирини йип учи қилған болса, бу лагерларниң көлиминиң барғансери кеңийиватқанлиқи тоғрисида канададики хитай оқуғучиниң дәлиллирини асас қилиду. Буниңдин сирт, чәтәлләрдики уйғурларниң бу лагерларға қарши һәр түрлүк паалийәтлири, намайишлири тоғрисидиму мәлумат бериду. 

Д у қ ниң муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәнди бу филим һәққидә тохталғанда филимниң нөвәттики шәрқий түркистан вәзийитини нисбәтән рошән йорутуп бәргәнликини тилға алди. 

Мәзкур филимниң германчә нусхисиниң 3 күн ичидила бу қәдәр диққәт чәккәнликигә қарап, униң явропа иттипақиға әза башқа 27 дөләттики 300 милйон нопус ичидә қанчилик диққәт қозғиғанлиқи тәсәввур қилиш мумкин.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт