Xitay saqchi: "Dawanchingda lagér yoq!"

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-05-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Ürümchi bilen turpanning ariliqigha sélin'ghan chong tiptiki "Terbiyelesh lagéri" ning bir yandin körünüshi. 2018-Yili 4-séntebir, dawanching.
Ürümchi bilen turpanning ariliqigha sélin'ghan chong tiptiki "Terbiyelesh lagéri" ning bir yandin körünüshi. 2018-Yili 4-séntebir, dawanching.
REUTERS

Xitayning Uyghur diyaridiki lagérlargha munasiwetlik uchurlarni yüksek derijide qamal qilishigha qarimay, yéqindin buyan gherb axbarat wasitilirining jaza lagérliri toghrisida téximu delillik melumatlarni ashkarilash qizghinliqi hessilep éship barmaqta. Köpligen sin filimliri üzülmey élan qilinmaqta. Bu sahede ereb ellirige oxshashla héchbir inkasi közge chéliqmighan fransiyede bezi axbarat organlirimu bu sahege qedem basmaqta.

Yéqinda fransiyening pütün yawropagha tarqitilidighan a r t e qanili jaza lagérliri toghrisida "Xitaydiki Uyghurlar: xeterge yoluquwatqan xelq" namliq bir höjjetlik filim tarqatqan bolup, uning gérmanche terjimisining 14-may yutub qaniligha qoyulghan nusxisini 3 kün ichidila körgüchilerning sani 50 ming kishige ulashqan, xitaygha qarshi inkas bildürgüchilerning sani 1800 kishidin halqighan.

Qisqa muddet ichidila bu qeder jiddiy diqqet qozghighan mezkur filimda lagér shahitliridin türkiyediki bahargül, qazaqistandiki sayragül sawut, jaza lagérlirining ornini sün'iy hemrah süretliri arqiliq ashkarilighan kanadadiki xitay oqughuchi shawn jang qatarliqlar ziyaret qilinipla qalmay, Uyghur diyarining ürümchi, dawanching, xoten rayonlirida yashawatqan Uyghurlar we xitay saqchilirimu ziyaret qilin'ghan neq meydan körünüshliri teswirlen'gen.

Filimda shangxeyde turushluq muxbirliq kinishkisi bolghan bu muxbirlar ürümchi kochilirini aylinidu. Yollar, dukanlar, taksilar hetta hajetxanilardin tartip kaméra ornitilghan bu sheherde qedemde bir saqchilarning tekshürüshlirige, iz qoghlap nazaret qilishlirigha, "Bu yerni ziyaret qilishqa bolmaydu, süretke tartishqa, kaméragha élishqa bolmaydu" dep doq qilishlirigha uchraydu. 7 Qétim tutup tekshürülidu.

Muxbirlar yene ürümchidiki qatar ketken péchetlen'gen dukanlarning igilirining nedilikini kochidikilerdin soraydu. Bir Uyghur kishi "Dawanchingda, nurghun adem shu yerge apiriwétildi" dep jawab béridu. Muxbirlar Uyghur diyaridiki kölimi eng chong bolghan, 120 ming kishining qamalghan bolush éhtimalliqi tilgha éliniwatqan dawanchingdiki lagérgha yéqinlishidu. Emma yolda saqchilar teripidin tosuwélinidu. Saqchilar soraydu: "Néme ish bilen keldinglar?" muxbirlar jawab béridu: "Dawanchingdiki lagérni filimge almaqchi iduq". Saqchilar qollirini shiltip turup jawab béridu: "Dawanchingda lagér yoq. Yoq! yoq! yoq!"

Gerche xitay saqchiliri "Dawanchingda lagér yoq" dégen bolsimu, muxbirlar yerlik xelqlerni ziyaret qilish arqiliq dawanchingda lagér barliqini, belki qanche 10 ming kishining u yerge qamalghanliqini ilgiri süridu. 

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda bu filimda dawanchingdiki lagérning mewjutluqining yaxshi yorutup bérilgenlikini tilgha aldi. 

Muxbirlar filimda xotendiki bir lagérgha yéqinlishidu. Lagérlar etrapida perishanchiliq ichide yürgen, uruq-tughqanlirini körüsh üchün kelgen Uyghur ösmürliridin "Bu yer qeyer?" dep soraydu. Bir ösmür "Mektep" dep jawab béridu. "Bu yerde néme öginidu?" dep soraydu muxbir. Uyghur ösmür bolsa "Dölet tilini" dep jawab béridu we derhal muxbirlardin yiraqlishidu. Muxbir yene bir yashtin "Bu yerde séning bir kiming barmu?" dep soraydu. U yash bolsa "Chong akam bar" dep jawab béridu. "Akang néme üchün solap qoyuldi?" dégen so'algha "Bilmeymen" dep jawab béridu. Muxbir "Ular lagérda néme ish qilidu?" dep soraydu. U yash bolsa "Kommunistik partiyeni öginidu" dep jawab béridu.

Muxbirlar xitay hakimiyiti dölet ichidiki xelqqe "Mektep" yaki "Téxnika terbiyilesh merkizi" dep teshwiq qiliwatqan qatar-qatar ketken bu binalarning sim tosaqlar, tömür rishatkilar bilen qorshawgha élin'ghanliqini, herbir santimétir yernimu chala qoymay süretke alidighan kaméralarning nazariti astida tutuluwatqanliqini emeliy körünüshler arqiliq körsitidu.

Filimda yene üsti ochuq türmige aylan'ghan bu diyarda yashawatqan herbir Uyghurning qattiq nazaret astida "Qachan méni tutup apirip lagérgha solap qoyar" deydighan wehime ichide hayat köchürüpla qalmay, belki bu eldiki qazaq, qirghiz, tatar qatarliq azsanliq milletlerningmu oxshash wehimige mehkum qilin'ghanliqini teswirleydu. Xitay bolmighan barliq milletlerning kochilarda her doqmushta bir tekshürülüwatqanliqini, chiray tonush üsküniliri, qol téléfon nazariti, hetta soda sarayliri, aptobuslargha chiqishtimu beden tekshürüshlerge uchrawatqanliqini körsitidu.

D u q diniy ishlar komitétining mudiri, "Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependimu mezkur filimge yuqiri baha bérip, filimda xitayning lagér siyasitining mahiyitini yaxshi échip bergenlikini tilgha aldi.

Lagér ichidiki qabahetlik hayat heqqide bu filimda shahit bahargül, sayragül sawutlarning bayanlirini yip uchi qilghan bolsa, bu lagérlarning kölimining barghanséri kéngiyiwatqanliqi toghrisida kanadadiki xitay oqughuchining delillirini asas qilidu. Buningdin sirt, chet'ellerdiki Uyghurlarning bu lagérlargha qarshi her türlük pa'aliyetliri, namayishliri toghrisidimu melumat béridu. 

D u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi bu filim heqqide toxtalghanda filimning nöwettiki sherqiy türkistan weziyitini nisbeten roshen yorutup bergenlikini tilgha aldi. 

Mezkur filimning gérmanche nusxisining 3 kün ichidila bu qeder diqqet chekkenlikige qarap, uning yawropa ittipaqigha eza bashqa 27 dölettiki 300 milyon nopus ichide qanchilik diqqet qozghighanliqi tesewwur qilish mumkin.

Toluq bet