Runé sténbérg: "Lagérlarning taqilishi bilen Uyghurlarning mesilisi hel bolmaydu!" (1)

Muxbirimiz eziz
2019-10-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Bu kartonda, 22 dölet Uyghur rayonidiki lagérlarni taqash toghriliq imza toplighan mezgilde, shi jinping 37 dölettin qarshi qarshi imza toplighanliqi ipadilen'gen.
Bu kartonda, 22 dölet Uyghur rayonidiki lagérlarni taqash toghriliq imza toplighan mezgilde, shi jinping 37 dölettin qarshi qarshi imza toplighanliqi ipadilen'gen.
RFA

Xelq'araning Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi boyiche xitayni tenqidlishi barghanséri küchiyiwatqanda buning bir tipik ipadisi gherb döletliridin 22 döletning xitayni eyiblep ortaq bayanat élan qilishida eks etti. Halbuki, xitay hökümiti derhalla tedbir qollinip, deslepki qedemde 37 döletning ortaq imza qoyushi bilen buninggha qarshi bayanat élan qildi. Kéyinche bu döletlerning sani 50 ke yetti. Shuning bilen bir waqitta xitay hökümiti sh u a r hökümitining re'isi shöhret zakirning éghizidin nöwette lagér tutqunlirining mutleq köp qismining "Jem'iyetning qoynigha qaytip kelgenliki" ni élan qildi.

Ene shuningdin kéyin lagérlar mesilisi heqqide bir yürüsh muhakimiler arqimu-arqidin otturigha chiqishqa bashlidi. Bolupmu lagérlarning taqalghanliqigha bolghan türlük gumanlargha egiship, lagérlarning taqilishi némidin dérek bérishi heqqide bezi qarashlar kishilerning diqqitini qozghidi. Daniyening kopénxagén uniwérsitétida postdokturluq bilen shughulliniwatqan runi sténbérg (Rune Steenberg) ning mushu témidiki maqalisini ene shularning jümlisidin, déyishke bolidu.

Runining qarishiche, xitay hökümitining lagér tutqunlirini qoyuwetkenliki heqqidiki bayanliri köpligen so'allarni tughduridu. Emma buningdiki eng muhim bir nuqta xitay hökümitining "Lagérlarning muweppeqiyiti" heqqidiki dawranglirining qandaq bolushidin qet'iynezer, bu hal xitay hökümiti Uyghurlarni lagérlargha qamiwélishning menggülük chare emeslikini étirap qildi, dégenni körsitidu. Bu heqtiki söhbitimiz jeryanida xitay hökümitining néme üchün bu heqtiki teshwiqatlargha bunche küchep kétishi toghriliq söz qilghan runi mundaq deydu:

"Xitay hökümiti üchün xitay bolmighan xelqlerge qandaq yaxshi ishlarni qilip bergenlikini, özlirining qandaq étibar siyasetlirini ijra qiliwatqanliqini tashqi dunyadikilerge dawrang qilish bekmu zörür. Chünki bular xitayning xelq'aradiki omumiy obrazini tolimu janliq teswirlep béridighan amillar. Shu sewebtin xitay hökümiti sh u a r da boluwatqan ishlarning emeliyette Uyghurlarning menpe'eti üchün boluwatqanliqini, buning ijabiy qimmetke ige yaxshi ishlar ikenlikini küchep teshwiq qiliwatidu. Yene bir yaqtin xitay hökümiti uzundin buyan amérika we yawropagha tolimu tonushluq bolup ketken térrorluqqa qarshi turush mesilisini tutqa qilghan halda özlirining qilmishlirini yolluq qilip körsitiwatidu. Bolupmu xelq'aradiki islam wehimisi hemde buninggha chétishliq bir qatar mesililer xitayning shinjangdiki zulum siyasetlirini aqlishigha tolimu kengri bahane boluwatidu."

Lagérlar heqqidiki ghulghula kücheygenliktin xitay hökümiti özlirining neziridiki "Ittipaqdash" döletlerning diplomatliri we muxbirlirini Uyghur diyaridiki lagérlargha teklip qilip, ékiskursiyege orunlashturdi. Emma bu kishilerning körgenliri asasida yézip chiqqanliri bekmu perqliq bolup, bulardin albaniyelik muxbir olsi yazéjining bayanliri zor ghulghuligha seweb bolghan idi. Bu toghriliq söz bolghanda runi mundaq deydu:

"Méningche meyli 'qayta terbiyelesh' merkezliri yaki 'kespiy téxnika mektepliri' ge bérip, u yerlerde zadi némilerning boluwatqanliqini körüp baqmaqchi bolghan muxbirlar bolsun yaki bashqa kishiler bolsun ularning hemmisi bu jaylar toghriliq birnersilerni élan qilghan boldi. Emma bu kishilerning hemmisi u jaylarda boluwatqan ishlar toghrisida nahayiti yüzeki hadise bilenla uchrashqan. Buningdiki birinchi seweb, shinjangda uchur menbesige yéqinlishish asasen mumkin emes. Xitay hökümitimu heqiqiy uchurlar tashqi dunyagha chiqip kétip qalmisun, dep buni qattiq kontrol qilidu. Yene bir yaqtin xitay hökümiti lagérlarda néme boluwatqanliqini biwasite yaki wasitilik halda tashqi dunyagha yetküzgüchilerni qattiq jazalaydighan bolghachqa biz özimizge 'undaq bolsa néme üchün?' dep so'al qoyushimizgha toghra kélidu. Ikkinchi türlük qilip éytqanda, ashu lagérlarda xitay hökümiti teshwiq qilghandek yaxshi ishlar dawam qiliwatqan bolsa u halda uchur menbesini bu qeder qattiq kontrol qilish, shuningdek ashu xil 'terbiyelesh' te élip kétilgen ademlerning heqiqiy sanini qattiq yoshurush dégendek bir qatar ishlarning héchqandaq hajiti qalmaytti."

Emma runining qarishiche, bu xildiki chet'el diplomatliri we muxbirliri ziyaret qilghan orunlar emeliyette Uyghur diyaridiki lagér sistémisining birla halqisi bolup, köp qisim kishiler "Lagér" dégende munasiwetlik uqumlarni asanla arilashturuwalidiken. Gerche "Terbiyelesh merkezliri" köp qisim kishilerge melum bolsimu, bu emeliyette peqet shu türlerdin birila iken. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu:

"Mushu xildiki lagérlarda yétip chiqqan köpligen kishilerni men sa'et-sa'etlep ziyaret qilghan idim. Bu jeryanda köpligen tepsilatlar ashkara bolghan idi. Derweqe, bu kishilerning bixeterliki üchün hazirche ularning ismini éytmasliqni toghra taptim. Emma bu kishiler ashu jaylarni öz közi bilen körgen kishiler bolghachqa ularning bayanlirini nahayiti ishenchlik, déyishke bolidu. Men igiligen ehwallargha asaslan'ghan shinjangdiki lagérlar sistémisida üch xil qamaq orni bar. Buning birinchisi, köp yillardin béri bizge melum bolghan türmilerdur. Tutqun qilin'ghan omumiy Uyghurlarning sani bilen sélishturghanda türmilerge qamalghan bu Uyghurlar san jehette unche köp emes. Yene kélip bular alliqachan muddetlik qamaqqa höküm qilinip bolghanlar. Ikkinchisi, xitay hökümiti 'kespiy terbiyelesh mektipi' dep atawatqan atalmish 'qayta terbiyelesh merkizi'. Bular pütünley bashqiche bir xildiki, ochuq-yépiqliqimu özgiche bolghan bir türlük mu'esseseder. Bu jaygha élip kélin'gen kishiler yil-yillap turup kétidu, buning qereli yaki chékimu bolmaydu. Üchinchisi, tutup turush orni. Bu jay 'qayta terbiyelesh merkizi' emes. Bu jaygha siyasiy jehette gumanliq bolghan, siyasiy jehette 'xata' bolghan qilmishlarni sadir qilghan kishiler toplinidu. Ularning déloliri bir yaqliq qilinip, sotqa yollap bérilgüche bolghan ariliqta mushu orunlargha qamilidu. Eng chong jismaniy xorlash del mushu xildiki tutup turush orunlirida yüz béridu. 'terbiyelesh merkizi' de bir qisim xorlash qilmishliri mewjut bolsimu, eng chong xorlash tutup turush ornida bolidu. Yene kélip sistémiliq hemde teshkillik halda dawam qilidu. Soraq qilish, yalghuz kishilik kamérgha qamash dégenlermu buninggha qoshumche mezmun bolghan halda rol oynaydu."

Halbuki, lagérlarning taqilishi heqqidiki bayanatlargha egiship, bir qisim lagér mehbuslirining qoyuwétilgenliki melum bolghan. Emma ishenchlik uchurlar bu xildiki kishilerning san jehette yoqning ornida ikenlikini körsitidighan bolup, ularning qanchilik muddette qoyup bérilgenliki hemde hazir qandaq ehwalda ikenliki dégenler namelum iken.

Toluq bet