Anglighuchilirimizdin biri sün'iy hemrah xeritisi arqiliq baqit'eli yatqan lagérning ornini tépip chiqqan

Muxbirimiz gülchéhre
2020-01-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiyediki ismini ashkarilashni xalimaydighan bir anglighuchimiz baqit'elining éytqanlirigha kompyutér téxnikilirigha tayinip tapqan chapchal nahiyesidiki "Kespiy terbiyelesh merkizi" ning orni.
Türkiyediki ismini ashkarilashni xalimaydighan bir anglighuchimiz baqit'elining éytqanlirigha kompyutér téxnikilirigha tayinip tapqan chapchal nahiyesidiki "Kespiy terbiyelesh merkizi" ning orni.
Oqurmen teminligen

Ötken hepte radiyomiz ziyaritini qobul qilghan baqit'eli nur özining 2017-yili 10-ayning axirliridin 2018-yili 11-ayning otturilirighiche chapchaldiki lagérda we kéyin mexsus késel tutqunlar qamilidighan aghriqlar lagérida yatqanliqini bayan qildi. U 2019-yili 8-ayda qazaqistan'gha kelgen bolsimu, emma salametlikining ta hazirgha qeder eslige kélip bolalmighanliqini anglatqan idi.

Baqit'eli özi turghan lagérning esli nahiyelik 3-ottura mektep ikenliki, 2015-yilliri chapchal nahiyelik 3-ottura mektepni bashqa jaygha köchürüp ketkendin kéyin, bu mektepning ornini nahiyediki Uyghur baylardin mexmut qonaxun sétiwélip, shopurluq kespiy mektipi achqanliqini bildürdi. U bu orunning kéyinche da'iriler teripidin tartiwélinip, lagér qilip özgertilgenliki, hetta mektepning igisi bolghan mexmut qonaxunningmu shu lagérgha qamalghanliqini bayan qilghan idi.

Türkiyediki ismini ashkarilashni xalimaydighan bir anglighuchimiz baqit'elining éytqanlirigha kompyutér téxnikilirigha tayinip oxshimighan sün'iy hemrah xeritilerdiki izdesh netijilerni sélishturush arqiliq eslidiki chapchal nahiyelik 3-ottura mektepning lagérgha özgertilgenlikini éniqlap chiqqan.

Uning radiyomizgha ewetken mulahiziside sün'iy hemrah xeritiliridin bayqighanlirigha asasida mundaq yekünler otturigha qoyghan. "Oxshimighan 5 parche sün'iy hemrah xeritisidiki izdesh netijisi eslidiki chapchal nahiyelik 3-ottura mektepning lagérgha özgertilgenlikini körsitip turmaqta. Bu lagérda 700 etrapida kamér bar bolup, 8500 din artuq yerlik (Uyghur we qazaq) tutqunlar qamalgghan iken. Kölimi 100 mo kélidiken. Lagér etrapi égiz tam bilen qorshawgha élin'ghandin bashqa yene 6 yerde közitish öyi bar iken."

U yene mundaq deydu: "Bu yer esli nahiyelik 3-ottura mektep bolup, 2015-yili mexmut qunaxun isimlik bir Uyghur shexske sétip bérilgen iken. Alghuchi bu orunni shopurluq kespiy mektipige özgertken bolup, 2016-yili xitaylar bu shopurluq mektepni musadire qilip, lagérgha aylandurghan. Lagér ichide shoporluq kursantiliri üchün yasalghan imtihan meydani hazirmu bar. Bu lagér ichide yene 'éléktr yumtalliri baghchisi' namida bir zawutningmu barliqi melum. Yéqinda 'erkin asiya radiyosi' Uyghur bölümige guwahliq bergen qazaq shahit baqit'eli mushu lagérda 20 ay yétip chiqqan."

Baqit'eli lagérning sün'iy hemrah xeritisidiki adrési we ornining toghriliqini jezmleshtürgendin bashqa, uning etrapigha jaylashqan bashqa idare-organlarnimu chüshendürüp ötti.

Chapchal nahiyesi heqqide igiligen qoshumche uchurlirimizdin melum bolushiche, nahiyening axirqi qétim, yeni 2014 yilidiki nopus istatéstikisida pütün nahiyede 193 ming nopus bar bolup, 72 pirsentini Uyghur, qazaq we shibeler igileydiken.

Qazaq lagér shahiti baqit'eli chapchal nahiyesining özidila jem'iy 5 lagér barliqi, jem'iy 30 mingche ademning qamalghan bolushi mumkinlikini otturigha qoyghan idi. Shundaq hésablighanda, bu nahiyede xitay bolmighan nopusning 30 tin 40 pirsentigiche bolghan kishilerning lagérlargha qamalghanliqini qiyas qilish mumkin iken.

Téléfon ziyaritimizni qobul qilghan bu anglighuchimiz yene özining Uyghur diyaridiki lagérlarning orni heqqide lagér shahitliri we xewerlerdin melum bolghan uchurlargha asasen oxshimighan 5 sün'iy hemrah xeritisidin izdep ornini belgilep chiqqanliqini bildürdi. U özining bundaq qilishtiki meqsitining lagérlar heqqidiki uchurlarning toluqlinishi we shahitlarning guwahliqlirini yenimu mukemmel ispatlar bilen toluqlash ikenlikini bayan qildi.

Shahitlar "Ölüm lagéri" dep atawatqan baqit'eli yétip chiqqan lagér, yeni chapchal nahiyelik kespiy téxnika terbiyelesh merkizi yéqinda xitay da'iriliri teripidin "2018-Yilidin 2019-yilghiche 10 chong nutiliq 'terbiyelesh merkizi' ning biri" bolup bahalan'ghanliqi melum. Bu xewer chapchal nahiyesining hökümet torida ashkarilan'ghan. Uningda yene da'irilerning nahiyelerdiki "Qaratmiliq terbiye" ni yolgha qoyuwatqan "Terbiyelesh merkezliri" (yighiwélish lagérliri) ni bahalap békitishte ularning qaratmiliq terbiyelesh iqtidari we ünümi, ebediy eminlikni ishqa ashurushta oynighan roli, siyasetke maslishish iqtidari, bashqurush sistémisi qatarliq 10 xil ölchemni asas qilghanliqi ilgiri sürülgen.

Lagér shahitliri xitay da'iriliri teripidin "Ülgilik orun" qilip bahalan'ghan bu lagérni "Xuddi ikkinchi dunya urushi mezgilidiki kinolarda körgen menzirilerge oxshash qorqunchluq" dep teswirligen idi. U türmilerdinmu qattiq bashqurulidighan chapchaldiki bu lagérning qorshaw tamlirining 7-8 métir kélidighanliqi, hemme yérige közitish kaméraliri orunlashturulghanliqini, lagérni toluq qurallan'ghan saqchilardin bashqa, yene apsharka itlar nazaret qilip turidighanliqini, bu lagérgha ayallarningmu qamalghanliqini éytqan idi.

Toluq bet