Lagér qurbanlirining a'ile yéqinliri: "Biz musteqil tekshürgüchiler bilen bille bérishqa her waqit teyyar"

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-09-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning yighiwélish lagérlirida ghayib bolghan qurbanlarning türkiyediki a'ile yéqinliri. 2020-Yili séntebir, istanbul.
Xitayning yighiwélish lagérlirida ghayib bolghan qurbanlarning türkiyediki a'ile yéqinliri. 2020-Yili séntebir, istanbul.
RFA/Azigh

Xitayning yighiwélish lagérlirida ghayib bolghan qurbanlarning türkiyediki a'ile yéqinliri widiyoluq bayanat élan qilip, yawropa ittipaqining Uyghur rayonigha ewetmekchi bolghan musteqil tekshürgüchiler ömiki bilen bille bérishqa her waqit teyyar ikenlikini éytti.

14-Séntebir ötküzülgen xitay-yawropa ittipaqi bashliqliri söhbitide yawropa ittipaqi béyjingning kishilik hoquqqa hörmet qilishini, kishilik hoquqning yawropa ittipaqi-xitay munasiwetliridiki tüp teleplerning biri ikenlikini tekitligen. Yighinda yawropa rehberliri xitay bash sékrétari shi jinpingdin xelq'ara musteqil tekshürgüchilerning Uyghur diyarida tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushini yüzturane telep qilghan.

15-Séntebir ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi wang wénbin firansiye xewer agéntliqi muxbirining so'aligha jawab bérip, yawropa ittipaqining rayonda musteqil tekshürüsh telipige qoshulghanliqini bildürgen.

Közetküchlerning qarishiche, xelq'ara jem'iyette xitayning Uyghur rayonida qurup chiqqan yighiwélish lagérliri tüzülmisi we assimilyatsiye siyasitining xaraktérini étnik qirghinchiliq dep békitish chaqiriqliri küchiyiwatqan bügünkidek künde, rayon'gha musteqil tekshürgüchiler ömikining ewetilishi muhim ehmiyetke ige iken.

Xitay hökümiti Uyghur diyarida yighiwélish lagérliri tüzülmisini keng kölemde omumlashturush herikitini bashlighandin buyan, weten ichide qalghan tughqanliri bilen alaqisi pütünley üzülgen muhajirettiki Uyghurlar yillardin buyan yighiwélish lagérliri we türmilerge solan'ghan a'ile ezaliri üchün dunyagha awazini anglitishqa tiriship kelmekte. Türkiyediki yighiwélish lagérliri qurbanlirining a'ile ezaliri 16-séntebir yighilip widi'oluq bayanat élan qilghan bolup, bayanatta özlirining yawropa ittipaqining xitay hökümitige ewetmekchi bolghan musteqil tekshürgüchiler ömiki bilen bille bérishqa teyyar ikenliki tekitlen'gen.

Xitay hökümiti teripidin türmige tashlan'ghan anisini qutuldurush üchün, yillardin buyan awazini anglitishqa tirishiwatqan jewlan shirmemet, yawropa ittipaqining Uyghur rayonigha ewetmekchi bolghan musteqil tekshürgüchiler hey'iti heqqide ziyaritimizni qobul qilip mundaq deydu: "Biz xitayning jaza lagérlirigha qamiliwatqan, bigunah türmilerge tashlinip qiyin-qistaqqa éliniwatqan kishilerning uruq-tughqanliri we a'ile ezaliri. Biz uzun waqittin buyan buning guwahliqini bérip kéliwatimiz. Yawropa ittipaqining bizning hayati bixeterlikimizni kapaletke ige qilghan asasta biznimu shu ömek bilen bille ilip bérishini ümid qilimiz. Biz biwasite xitayning zulumi we ziyankeshlikige uchrighan insanlar, men ikki yérim yildin buyan a'ilemning awazini anglap baqmidim. Apamning awazini anglap baqmidim. Apam hazir türmide, dadam, ukam we bashqa uruq-tughqanlirimningmu ehwalini bilmeymen. Men bille bérishqa teyyar, bashqa dostlirimmu bérishqa teyyar. Biz xitayning zulumigha duch kelgen insanlar, biz zulumning heqiqiy shahitliri. Yawropa ittipaqi maqul bolsa, biz yawropa ittipaqi bilen bille bérishqa her waqit teyyar."

Lagérlargha we türmilerge tashlan'ghan a'ile ezaliri üchün toxtimay pa'aliyet qiliwatqan lagér qurbanlirining yéqinliri türkiye ichki ishlar ministirliqigha mektup ewetishke hazirliniwatqan bolup, lagér qurbanliri yéqinliridin shemsiye éli ziyaritimizni qobul qilip mektup heqqide tepsiliy melumat berdi.

A'ile yéqinliri xitayning yighiwélish lagérliri we türmilirige solan'ghan türkiyediki Uyghurlarning kishilik hoquqni mezmun qilghan pa'aliyetliri türkiyede bezi tosqunluqlargha uchrawatqan bolup, yighiwélish lagérliri qurbanlirining yéqinliri türkiye hökümitidin xitaygha qarshi pa'aliyetlerge tosalghu boluwatqan byurokrat we amanliq küchlirining pozitsiyesini tekshürüsh telipide bolmaqta.

Ziyaritimizni qobul qilghan jaza lagéri qurbanlirining a'ile tawabi'atliridin mirza'exmet ilyas ependim türkiye hökümitige bolghan teleplirini otturigha qoyup mundaq deydu: "Bizning meqsitimiz türkiye we xitay otturisidiki munasiwetni buzush emes, Uyghurlarning üstide bir milliy qirghinchiliq bar. Milliy qirghinchiliq xitayning ichki ishi bolup turalmaydu. Biz türkiye hökümitidin türkiyediki bizge oxshash a'ile ezalirining iz-dérikini qiliwatqan sherqiy türkistanliqlarning, rayondiki qirghinchiliqni pash qilish üchün ilip bériwatqan barliq pa'aliyetlirige yol qoyushini we shara'it hazirlap bérishini telep qilimiz. Étnik qirghinchiliq boluwatqan peytte türkiye hökümiti biz duch kéliwatqan weziyetni türk qérindashlargha chüshendürüsh we bildürüshte bizge tosalghu bolmasliqi kérek. Türkiye hökümitining yuqiridin töwen'ge yolyoruq chüshürüp bizge oxshash ata-anisini izdewatqan, zulumni pash qiliwatqanlargha pa'aliyet ilip bérishi üchün shara'it hazirlap bérishini ümid qilimiz."

7-Awghust chüshtin kiyin, istanbulning taksim meydanida süretke chüshkenliki üchün a'ile ezalirining resimi bésilghan maykisi tetür kiydürülgen we saqchilarning parakendichilikige uchrighan lagér qurbanlirining yéqinliri, 6-séntebir küni enqerening kirish éghizida 50 tek saqchi teripidin tosuwélinip, istanbulgha qayturuwétilgen idi.

Toluq bet