Analizchilarning neziridiki xitay bash ministiri li chyangning Uyghur éli ziyaritining meqsiti

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.05.13
li-qiang-1024 Xitay bash ministiri li chyang Uyghur aptonom rayonidiki bir karxanini ziyaret qilghan körünüsh. 2024-Yili 8-may
Xinhua

Xitay bash ministiri li chyang Uyghur diyarigha qilghan ziyaritide rayon bixeterlikining xitay dölet bixeterliki we iqtisadiy tereqqiyatidiki ornining muhimliqini körsitip rayonning muqimliqi we uzun mezgillik eminlikige kapaletlik qilish kéreklikini alahide tekitligen. Uyghur diyari we xitay weziyitini közitiwatqan analizchilar buning, xitayning Uyghurlarni, Uyghur jem'iyitini pütünley kontrol qilish üchün ishlitip kéliwatqan taktikisining bir ipadisi ikenlikini ilgiri sürmekte.

 “Shinxu'a” torning xewirige asaslan'ghanda, xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy biyurosi da'imiy komitétining ezasi, bash ministir li chyang 5-ayning 7-künidin 9-künigiche ürümchi shehiri, sanji tunggan aptonom oblasti, ishlepchiqirish qurulushi armiyesi 6-diwiziyesining wujyachü shehirige bérip tekshürüp tetqiq qilish ilip barghan. U ziyaritide munularni tekitligen:

 “Bash sékrétar shi jinpingning yéngi dewrde gherbiy rayonni keng kölemde échishni ilgiri sürüsh söhbet yighinida qilghan muhim sözining rohi we yéngi dewrdiki partiyening shinjangni idare qilish tedbirlirini chongqur izchillashturup, mewqeni bayliq üstünlükige qoyup, ichki-tashqi jehette échiwétish sewiyesini östürüp, yuqiri süpetlik tereqqiyat dawamida xelq turmushida bext yaritip, ebediy eminlikni ilgiri sürüsh kérek”.

Halbuki, li chyangning bu yuqiridiki teshebbus we yolyoruqliri chet ellerdiki közetküchilerning diqqitini qozghidi. Amérikadiki xitay analizchisi, “Béyjing bahari” zhurnilining sabiq bash muherriri xu ping (胡平) ependi Uyghur diyaridiki tilgha élin'ghan tinchliq we muqimliqining peqet yüzeki hadise ikenliki, emeliyette Uyghur diyarida éghir mesililer barliqini körsitip, qarishini mundaq sherhlidi:

 “Li chyang bu qétimi shinjang ziyaritide shinjangni uzun muddetlik tinchliq we muqimliq bilen teminleshning lazimliqini tekitlidi. Li chyang mesilini tetür tereptin chüshendürgen. Li chyang xitayning omumiy weziyitini közde tutup ish qilidu. U yene shinjangning tinchliqi we muqimliqining peqet yüzeki hadise ikenlikini bilidu. Emeliyette shinjangda éghir mesililer bar. Shunga shinjangda dep kéliwatqan tinchliq we muqimliqni berpa qilishqa bek éhtiyaj bar. Emeliyette, 1999-yilila, xitay jang zémin dewride, gherbiy rayonni tereqqiy qildurushni otturigha qoydi. Xitayning gherbiy rayoni sherqiy rayon'gha qarighanda tereqqiy qilmighan we namrat bolghanliqi üchün gherb rayonni tereqqiy qildurushni qarar qildi we yolgha qoydi. Qarang, emma 20 nechche yil ötüp ketti. Gherb rayonni tereqqiy qildurush qurulushining bir netijisi bolmidi we ilgirilesh körünerlik bolmidi. Shinjangning namratliq ehwalida tüptin özgirish bolmidi. Shundaq, hazir xitay bir tereptin qattiq basturush élip bérip, u yene bir tereptin shinjangdiki iqtisadiy qurulushni kücheytimiz dewatidu. Bu iqtisadiy qurulush shinjang xelqini basturush asasigha qurulghan” .

Gérmaniyediki Uyghurshunas doktor runi sténbérg (Rune Stenberg) li chyangning sözlirige reddiye bérip, xitayning Uyghur diyarida herbiy, saqchi we nazaret sahesige köp meblegh salghanliqini bu sahede köp tereqqiyatlarning bolghanliqini ilgiri sürüp mundaq dédi: “Yerlik milletlerge éghir zulum séliwatidu we ularni assimilyatsiye qiliwatidu. Paydini xitay shirketliri éliwatidu. Yerlik Uyghur, qirghiz we qazaqlargha purset bermeydu. Uyghur, qirghiz we qazaqlargha erkinlik bérishi kérek” .

 Mezkur xewerde déyilishiche, li chyang yeni mundaq dégen: “Énérgiye, kömür ximiye sana'iti, déhqanchiliq, déhqanchiliq pishshiqlap ishlesh we üsküne ishlepchiqirish kespini yerlikning bayliq menbesige asasen tereqqiy qildurush we mukemmel sana'et zenjiri berpa qilish kérek. Xitayning sherqiy, ottura we gherbiy rayonliri otturisidiki téximu chongqur hemkarliqning yémeklik, énérgiye bayliqi, muhim sana'et we teminlesh zenjiridiki dölet bixeterlikini kücheytish kérek. Shi jinpingning yolyoruqlirini dawamliq we qet'iy tewrenmey ijra qilish kérek”.

Amérikadiki weziyet analizchisi gordon chang (Gordon G. Chang) Ependi li chyang bu qétimliq ziyariti we yuqiridiki sözliri heqqide toxtilip mundaq deydu:

 “Xitay hakimiyiti Uyghur, qazaq we bashqa xitay bolmighan türkiy milletlerning xitayning hökümranliq qilishini xalimay qélishidin ensireydu. Elwette xitay bu rayon'gha hökümranliq qilishni xalaydu. Bu dégenlik xitay shinjangni dawamliq xata we nachar bashquridighanliqini bildüridu. Hazir xitay bolmighan shirketler shinjangda ishlen'gen mehsulatlarning mejburiy emgek bilen qul emgikige chétishliq yaki chétishliq emeslikige diqqet qilidu. Ular teminlesh zenjirining dawamlishishini, shinjangdin mehsulat sétiwélishini ümid qilidu. Emma bu dunyadiki shirketler shinjangda ishlepchiqirilghan mehsulatlarda mejburiy emgek bilen qul emgikining bar yoqluqigha téximu yéqindin diqqet qilishqa tégishlik muhim ish. 2022-Yili Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanunining yolgha quyulushi, amérikigha oxshash hökümetlerning mejburiy we qul emgekke chétishliq mehsulatlarning öz döletlirige import qilinishigha yol qoymaydighanliqining ipadisi idi” .

Li chyangning Uyghur diyaridiki ziyariti, shi jinpingning bu yil 23-aprél küni béyjingda gherbni keng kölemde échish söhbet yighini chaqirip, bezi yolyoruqlarni bérishi, shundaqla amérika tashqi ishlar ministiri bilinkénning yéqinda xitay ziyaritidin 3 kün burun xitayni “Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qilishni dawamlashturmaqta” dep eyiblishining arqisidinla élip bérilghan.

Xitay bash ministiri li chyangning xelq'arada xitayning Uyghur irqiy qirghinchiliqini jawabkarliqqa tartish, mejburiy emgekni cheklesh heriketliri künséri küchiyiwatqan bir peytte, Uyghur diyarining ishlepchiqirish türlirini kéngeytish, sirtqa échiwétish salmiqini yuqiri kötürüshni otturigha qoyushi we sana'et zenjiri berpa qilishni tekitlishige Uyghur diyari we xitay weziyitini közitiwatqan analizchiliridin biri bolghan doktor runi sténbérg inkas qayturup mundaq dédi: “Xitay sherqi türkistanni xitayning bir parchisi qilishqa tirishiwatidu. Shunglashqa xitay sherqi türkistanni siyasiy we iqtisadiy jehettin xitayning ichkiri ölkilirige baghlash zor küch bilen heriket qiliwatidu. Ichkiri ölkiler bilen iqtisadi hemkarliqni kücheytish teshebbusi emeliyette Uyghurlarni, Uyghur jem'iyitini we Uyghurlarning zéminini pütünley qolgha keltürüshtin ibaret” .

Doktor runi sténbérg axirida xitay bash ministiri li chyangning “Rayonning muqimliqi we uzun mezgillik eminlikige kapaletlik qilishni we shi jinpingning yolyoruqlirini dawamliq we qet'iy tewrenmey ijra qilish” ni tekitlishini, Uyghur diyaridiki siyasiy kontrolluqning bundin kéyinmu dawam qilidighanliqi, belki téximu qattiq we jiddiy türde ijra qilinidighanliqining béshariti ikenliki alahide tilgha aldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.