Ма шиңруйниң хизмәт доклати вә сөзидә хитайниң зулум сияситини “қанун” йепинчиси билән давамлаштуридиғанлиқи көрситилгән

Мухбиримиз җәвлан
2022-05-17
Share
mehelle-charlash-saqchi-herbiy.jpg Мәһәллә чарлап йүргән қораллиқ алаһидә қисим. 2013-Йили авғуст, үрүмчи.
AFP

Хитай компартийәси уйғур аптоном районлуқ 10-нөвәтлик комитети 3-омумий йиғини 5-айниң 14-күнидин 15-күнигичә үрүмчидә ечилған; уйғур аптоном районлуқ парткомниң секритари ма шиңруй хизмәт доклати бәргән вә буниңдин кейин елип баридиған хизмәтләрни орунлаштурған.

Хитайчә “шинҗаң гезити” дә берилгән хәвәргә қариғанда, бу йиғинда “хитай компартийәси уйғур аптоном районлуқ 10-нөвәтлик комитети 3-омумий йиғининиң ши җинпиңниң қанун идийәсини әстайидил өгинип изчиллаштуруп, партийәниң йеңи дәврдә шинҗаңни идарә қилиш истратегийәсини толуқ вә тоғра иҗра қилип, шинҗаңниң муқимлиқи вә узун муддәтлик әминликини тиришип илгири сүрүш қарари” мақулланған.

Йиғинда 13 түрлүк “муһим хизмәт” орунлаштурулған болуп, булар асасән “ши җинпиңниң қанун-низам идийәсини яхши өгинип изчиллаштуруп, шинҗаңни қанун билән идарә қилишни омумиййүзлүк илгири сүрүп, шинҗаңдики хизмәтләрниң қанун бойичә иҗра қилинишиға капаләтлик қилиш; сотсиялизмлиқ қанун байриқини игиз көтүрүп, террорлуққа қарши туруп муқимлиқни сақлашни қанунлаштуруш вә даимлаштурушни күчәйтип, җәмийәтниң давамлиқ муқимлиқи вә узун муддәтлик әминликини қоғдаш; қанун васитилиридин пайдилинип ташқий күчләр билән күрәш қилиш иқтидарини өстүрүш, ‛шинҗаң садаси‚ ни һәр хил қаналлар арқилиқ яңритип, келидиғанларни тәклип қилиш, кетидиғанлар билән чоңқур пикир алмаштуруш арқилиқ хәлқара җәмийәтниң шинҗаңға болған тонушини өстүрүш; партийәниң милләтләр сияситини омумиййүзлүк изчиллаштуруп, җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси еңини һәр җәһәттин мустәһкәмләп, милләтләр иттипақлиқини күчәйтиш; партийәниң дин хизмити сияситидә чиң туруп, ислам динини хитайчилаштурушни илгири сүрүп, дин билән сотсиялистик җәмийәтни өзара маслаштурушқа йетәкчилик қилиш; идиологийә хизмитидики рәһбәрлик һоқуқини чиң тутуп туруш; йеңи дәврдики биңтуәнниң бурчи вә вәзиписигә диққәтни мәркәзләштүрүп, биңтуәнниң җәнубқа кеңийишини илгири сүрүп, биңтуән ислаһатини чоңқурлаштуруп, биңтуән билән йәрликниң бирлишип тәрәққий қилишини алға сүрүш” қатарлиқ мәзмунларни өз ичигә алидикән.

“шинҗаң гезити” 15-май күни бу йиғин һәққидә баш мақалә елан қилип, ши җинпиңниң “шинҗаңни қанун билән идарә қилиш” идийәсиниң муһимлиқини тәкитлигән. Бу йиғинда оттуриға қоюлған вәзипиләр ичидә әң асаслиқи вә әң муһими йәнила “шинҗаңни қанун билән башқурушни күчәйтиш, мәсилиләрни бир тәрәп қилғанда қанун васитилиридин пайдилиниш” болуп, буни шинҗаңдики барлиқ хизмәтләргичә изчилаштуруш, террорлуққа қарши туруп муқимлиқни қоғдашни даимлаштуруш тәләп қилинған.

Тең бияв әпәнди бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “хитай компартийәси һазир шинҗаңда террорлуқ һакимийити йүргүзүп, ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қилди. Мушундақ әһвалда униң дөләтни қанун билән идарә қилиш, шинҗаңни қанун билән башқуруш дегәнлири толиму күлкилик. Хитай һөкүмити шинҗаңни һәргиз қанун билән башқурмайду, бәлки қанунсиз һәрикити, кишилик һоқуққа қарши рәзил васитилири билән террорлуқ йүргүзиду. Қанун дегини хитайниң өз йүзигә чапливалған маркиси; әмәлийәттә, хитайниң қиливатқанлири қанунға пүтүнләй хилап”.

“дөләтни қанун билән идарә қилиш керәк” дәп давраң селип кәлгән хитай һөкүмити компартийәниң мәнпәәтини һәммидин үстүн қойидиған, қанунни әң еғир дәпсәндә қиливатқан һакимийәт болуп, уйғур районида йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқ җинайити буниң әң типик мисали икән. 16-Май күни “зимистан” торида елан қилинған “шинҗаң: хитайниң қануни барғансери униң һакиммутләқ қанунсизлиқиға орун бошатти” намлиқ мақалидә билдүрүлүшичә, лондондики кишилик һоқуқ адвокатлири қурған “кишилик һоқуқ әмәлийити” оргини 2017-йилдин 2019-йилғичә қанунсиз тутқун қилинған уйғурларниң шиддәт билән көпәйгәнликини елан қилған; бу җәрянда хитай һөкүмити халиған бир уйғурға “террорчи, бөлгүнчи, радикал динчи” қалпиқини кийдүрсә, қанун, сот, адвокат дегәнләр тамамән керәксиз нәрсиләргә айланған. Хитайниң аталмиш қануни бойичә болғанда, тутқун қилинғанлар сотниң һөкми чиққичә 20 күндин артуқ тутуп турулмаслиқи керәк, әмма тутқун қилинған уйғурлар қамақта 2 йил яки униңдин артуқ чидиғусиз қийнашларға, хорлашларға учриған, нәччиси өлүп, нәччисиниң ички әзалири оғриланған.

Радийомизниң йеқинда бәргән хәвиридә, қәшқәр конашәһәр наһийәсидә һәр 25 уйғурдин бириниң қамаққа һөкүм қилинғанлиқи, мәзкур наһийәниң дунядики түрмигә қамилиш нисбити әң юқири наһийә дәп көрситилгәнлики мәлум. Көзәткүчиләрниң ейтишичә, бу пәқәт тутқун қилинғанларниң тизимлики болуп, лагерға қамалған, әмма техи һөкүм қилинмиғанларни ‍өз ичигә алмайдикән. “қариқаш һөҗҗәтлири” дин кейин ашкариланған бу һөҗҗәтму хитайниң өзиниң аталмиш қанунини қандақ қилип зораванлиқ васитисиға вә җинайәт қоралиға айландурғанлиқини көрситип беридикән.

Тең бияв әпәнди мундақ деди: “хитай компартийәси бәзидә йәрлик қанун-низамларни түзүп, өзиниң сиясий мәқсити үчүн хизмәт қилдуриду. Мәсилән, аталмиш қайта тәрбийәләш лагери дегәнлириниңму бәзи қанун-низамлири бар, шуңа қаримаққа униңму қануний асаси бардәк көрүниду, әмәлийәттә бундақ қанунлар сахта қанун яки қанунға қарши қанундур; йәни қаримаққа қанундәк көрүниду, әмма у асаси қанун принсиплири, хәлқара кишилик һоқуқ қанунлири вә қанун-низам роһиға хилаптур”.

Америкадики кор аналтик тәтқиқат мәркизиниң қурғучиси андерс корр бу һәқтә радийомизға йоллиған хетидә, хитайниң қанун нами астида қанунсизлиқни давамлаштуридиғанлиқини, шуңа униңға еғир җаза бериш керәкликини билдүрүп мундақ деди: “хитай компартийәсиниң қанунсиз қилми шлири, җүмлидин шинҗаңдики уйғур вә башқа түркий хәлқ мусулманлириға йүргүзүватқан җинайәтлири йеңилиқ әмәс, чүнки бу нәччә йилдин бери һәммигә тонушлуқ болуп кәтти. Һазир қилидиған иш хитайниң бу қанунсизлиқлирини йеңидин тәкшүрүп испатлаш әмәс. Бәлки бирләшкән дөләтләр тәшкилати, явропа иттипақи, америка вә униң иттипақдашлири бирликтә тәдбир қоллинип, сиясәт вә пилан түзүп бу мәсилини һәл қилиши керәк. Йәни пәқәт шинҗаң райони вә айрим шәхсләргә җаза йүргүзүпла болди қилмай, пүткүл хитайға иқтисадий имбарго вә еғир тамажна беҗи қоюши, хитай компартийәси ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан вәзийәттә уйғурларни қандақ қоғдаш вә уларға қандақ мәсул болушни ойлишиши керәк”.

Бу йиғинда нөвәттә қилишқа тегишлик муһим хизмәтләр қатарида “сиртқи күчләрниң тәшвиқатиға қарши күрәш қилиш”, буниң үчүн һәр хил усул, шәкил вә васитиләр билән “шинҗаң һекайилири” ни сөзләш, тәшвиқат сепидә хитайға тәрәпдар топлаш, хитайға вакалитән сөзләйдиғанларни тәклип қилиш, хитайниң хәлқара образини қоғдаш қатарлиқлар алаһидә тәкитләнгән.

Сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди хитайниң 2014-йилдин буян дөләт таратқулирини сәпәрвәр қилип, уйғур райониға аит сахта тәшвиқатлирини күчәйтип кәлгән болсиму, хәлқара таратқуларниң күчи вә нопузи алдида мәғлуб болғанлиқини, буниңдин кейинму мәғлуб болидиғанлиқини билдүрди.

Бу йиғинда йәнә идиологийә саһәсидә хитай компартийәсиниң мутләқ нопузини қоғдаш, шинҗаңдики ислам динини хитайчилаштуруш, биңтуәнниң җәнубқа кеңийишини илгири сүрүп, биңтуән билән йәрликниң қошулушини тезлитиш қатарлиқларму муһим вәзипә дәп көрситилгән.

Илшат һәсән биңтуәнниң хитайниң ишғалийәт вә миллий ассимилатсийә қорали икәнликини оттуриға қойди. У йәнә биңтуәнниң уйғурларниң йерини игиләп, нопусини азлитипла қалмай, уларниң миллий еңи, етиқади вә мәдәнийитигә еғир зәрбә бериши мумкинликини, буниңға қәтий тақабил туруш керәкликини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт