Қазақистан уйғурлири ана тилини сақлап қелиш үчүн тиришмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016.01.18
merwanem-toxtayewa.jpg Алмата шәһиридә истиқамәт қиливатқан уйғур тили вә әдәбияти муәллими мерванәм тохтайева(оңда).
RFA/Oyghan

Қазақистан мустәқиллиққа еришкәндин буян, қазақистан һөкүмитиниң мәмликәттә яшаватқан башқиму милләтләрниң өз тилини сақлап қелиши, өтмүш тарихини өгиниши, мәдәнийитини раваҗландуруши үчүн мумкин болған барлиқ шараитларни яритип кәлгәнлики мәлум.

Мәктәпләр, мәдәнийәт мәркәзлири, тиятирлар, гезит вә журналлар вә башқилар шуниң ярқин испати болмақта. Өзбек, уйғур, таҗик, татар, әзәрбәйҗан, түрк вә башқиму милләтләр үчүн һазир биринчи орунда туруватқан мәсилиләрниң бири ана тилини сақлап қелиштур.

Бу йөнилиштә шәхсән қазақистан президенти нурсултан назарбайефниң қоллап-қувәтлиши билән қазақистан хәлқи ассамбилейиси йәкшәнбилик мәктәпләрни ечиш һәм уларниң паалийитини маддий тәминләш бойичә бир қатар ишларни әмәлгә ашурди. Буниңдин ташқири җәмийәтлик бирләшмиләр, юрт-җамаәтчилик вә бәзи милләт җанкөйәрлириниң тиришчанлиқи арқисида тил өгиниш курслириму ечилған иди. Шулар ичидә уйғур тилини өгиниш курслириму ечилип, улар һазирғичә ишләп кәлмәктә.

Радиомиз зияритини қобул қилған, шундақ курсларни дәсләп ачқан пешқәдәм устаз әхтирим әхмәтова бу һәқтә мундақ деди: “1992-йили109-мәктәптә мән уйғур тилидин қошумчә дәрс ачтим. Бир саәтни уйғур тилиға, әдәбиятиға, тарихиға бөлдүм. Адәм көп кәлди. Қазақистан мустәқиллиқ алғандин кейин милләтләр ассамбилейиси қурулди. Әл бешимиз нурсултан назарбайеф һәммә милләтләргә йәкшәнбилик мәктәпләрни ечип бәрди. Алматада достлуқ өйидә синиплар ечилип, һәр бир милләт өзигә лайиқ қилип ясавалди. Мушу күнгичә у йәрдә уйғур тили, әдәбияти, тарихи, уйғурларниң өрп-адәтлири, рәсим-қаидилири тоғрисида дәрс һәр йәкшәнбидә болиду.”

Ә. Әхмәтованиң ейтишичә, мәзкур курслар бәзи рус тиллиқ мәктәпләрдә уйғур синиплирини ечиш мумкинчиликини яратқан. Бу ишларға йеңидин қурулған уйғур мәдәнийәт мәркәзлири, зиялийлар көп күч чиқарди. Улар җай-җайларда ана тилини тәшвиқ қилип, пәқәт алмата шәһириниң өзидила бир нәччә мәктәпләрдә уйғур синиплири ечилған иди. Уларниң бәзилири һазирғичә ишләватқан болса, бәзилири һәр хил сәвәбләргә көрә йепилип кәтти.

Алмата шәһиридә истиқамәт қиливатқан уйғур тили вә әдәбияти муәллими мерванәм тохтайева радиомиз зияритини қобул қилип, әнә шундақ йәкшәнбилик мәктәпләрниң вә курсларниң иш-паалийити һәққидә тохтилип, мундақ деди: “һәқиқәтни ейтиш керәкки, қазақистан һөкүмити мустәқиллиқниң дәсләпки йиллиридин башлапла бизгә охшаш милләтләрниң өз ана тилини өгинишигә, ана тили арқилиқ өз хәлқиниң тарихини, мәдәнийитини, әдәбиятини, сәнитини, өрп-адәтлирини өгинишигә кәң йол ечип бәрди. Әлвәттә, буниң һәммиси билән уйғур балилири оқутуш уйғур тилида йүргүзүлидиған мәктәпләрдә тонушиду. Әмди бизниң мәқситимиз болса, рус мәктәплиридә оқуған уйғур балилири, шундақла уйғур тилини өгинишни халиған башқа милләт вәкиллири үчүнму курсларни ечип, дәрс өткүзүш. Сәвәби кейинки вақитларда уйғур тилини өгинишни халайдиғанларниң саниму хели көпийиватиду. Мениң бу йөнилиштә ишләватқинимға мана он йилдин ошуқ вақит болди. Мән қазақистан хәлқи ассамбилейиси йенида ечилған йәкшәнбилик мәктәптә һәм оттура мәктәпләрдә, башқиму җайларда ечилған уйғур тилини өгиниш курслирида вә қошумчә аҗритилған тил дәрслиридә ишләп кәлдим. Йәкшәнбилик мәктәпләр үчүн ассамбилейә өзи мәхсус пул аҗритиду. Бу йәрдә пәқәт уйғур миллити вәкиллири оқуйду, әмди курсларда болса, уйғурлар билән биллә башқиму милләтләр оқуйду. Уларму тилни һәқсиз өгиниш мумкинчиликигә игә. Биз, әлвәттә, пәқәт тил өгитиш биләнла чәкләнмәймиз. Өзимизниң түзгән мәхсус программимиз бойичә, мәсилән, уйғур зиялийлири билән учришишларни өткүзүп туримиз. Шундақла биз уйғурларниң тарихини, мәдәнийитини, сәнитини тонуштуруш мәқситидә һәр хил фестивалларни, сәнәт көрәклирини, мусабиқиләрни вә башқиму паалийәтләрни пат-патла өткүзүп туримиз. Тил дәрслирини өткүзүш үчүн, мәсилән, дилинур қасимованиң ‛уйғур тили‚ китабидин, шундақла уйғур шаир-язғучилириниң әсәрлирини, уйғур тили бойичә илмий әмгәкләрдин пайдилинимиз. Қисқиси, ана тилимизни өгинимиз дегүчиләр үчүн барлиқ шараитларни яритишқа тиришиватимиз. Йеқин аридила биз уйғур тилини өгәнгүчиләр үчүн қошумчә ‛рус-уйғур луғити‚ни ишләп чиқтуқ. Бу луғәт билән халиғучилар интернет арқилиқ тонушалайду.”

М. Тохтайева шундақла қазақистан хәлқи ассамбилейиси, уйғур мәдәнийәт мәркәзлири, уйғурларниң миллий бирләшмиси қатарлиқ тәшкилат вә җәмийәтлик бирләшмиләр билән һәмкарлиқта иш елип бериватқанлиқини, паалийәтлириниң аммиви ахбарат васитилиридә йорутулуп келиватқанлиқини тәкитлиди.

Уйғур тили бойичә 2005-йилдин башлап мустәқил һалда мәхсус курсларни ечип ишләп келиватқанларниң йәнә бири дилинур қасимовадур. Алматадики сулайман дәмирәл университетиниң оқутқучиси, филологийә пәнлириниң намзати д. Қасимова мундақ курслар алдида турған мәсилиләр һәққидә тохтилип, шуни деди: “курсларни башлаш үчүн алди билән оқуш қораллирини тәйярлаш керәк. Шуңлашқа мән ‛уйғур тилини мустәқил өгитиш‚ дегән китаб йезип чиқип, шуниң асасида дәрс беришкә башлидим. Мениң дәрслиримгә асасән чәтәлликләр қатнишиду. Һазир болса бизниң яшлиримизниңму аң-сәвийиси өсүп, уйғур тилини өгиниватиду. Шәхсән өзүмниң алдиға қойған пиланлиримму бар. Бу курслар үчүн оқуш қораллирини тәйярлаш.”

Д. Қасимова шундақла уйғур тилиға қизиққучилар саниниң көпийиш сәвәбини һәмдә уларниң ичидә болупму чәтәллик тәтқиқатчиларниңму барлиқини көрсәтти.
Мәлум болушичә, һазир қазақистанда, болупму уйғурлар арисида ана тилини тәшвиқ қилиш ишлириға чоң әһмийәт берилмәктә. Миллий сәнәт очақлириниң, мәтбуатиниң, әдәбиятиниң келәчики ана тилиниң сақлинип қелишида, миллий мәктәпләрниң мәвҗут болушида икәнликини яхши чүшәнгән қазақистанлиқ уйғурлар мәмликәт тәрипидин яритиливатқан мумкинчиликләрдин толуқ пайдилинишқа тиришмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.