Aqsu wilayiti 2021‏-yiligha qeder her bir kentke bir "Qosh tilliq" yesli qurush pilanini otturigha qoydi

Muxbirimiz erkin
2016-01-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Qeshqerdiki qosh til yeslisidin körünüsh.
Qeshqerdiki qosh til yeslisidin körünüsh.
RFA/Arslan

Aqsu hökümet da'irilirining 12‏-ayda élan qilghan pilanida mezkur wilayettiki her bir kentke bir "Qosh tilliq" yesli qurush otturigha qoyulghan. Mezkur pilanni bezi yerlik déhqan ahaliler qollighan bolsimu, emma Uyghur ziyaliylar atalmish "Qosh til siyasiti" ning Uyghur ata-anilargha "Qosh tilliq ma'arip" ni tallashtin bashqa yol qoymaywatqanliqini ilgiri sürdi.

Xitay "Yer shari waqti géziti" ning yéqinda ashkarilishiche, aqsu waliy mehkimisi oqutquchilar qoshunini köpeytidighanliqini, ma'arip, téxnika, medeniyet, sehiye sahesidiki kespiy xadimlarni namrat yézilargha bérip, oqutush bilen shughullinishqa righbetlendüridighanliqini bildürgen.

Hazir, aqsu wilayitide qanche "Qosh tilliq" yesli barliqi yaki "Qosh tilliq" yeslilerning qanche pirsentni teshkil qilidighanliqi heqqide héchqandaq sanliq melumat yoq.

Aqsu awat nahiyesining "Qosh tilliq" ma'arip ishlirigha mes'ul emeldari lyu gang "Yer shari waqti géziti" ge bergen melumatida, hazir awat nahiyede "Qosh tilliq" ma'aripning omumlishishi 50% ge yetkenlikini, 2021-yilgha qeder 66 yéngi yesli qurulup, "Qosh tilliq" yesli ma'aripining pütünley omumlishidighanliqini ilgiri sürgen.

Lyu gang "Yer shari waqti géziti" ge qilghan sözide, "Yerlik ata-anilarning qosh tilliq oqutush programmisigha qiziqishi nahayiti zor" dégen.

Aqsuning awat nahiyeside olturushluq bir Uyghur ayal, nahiyediki yeslilerning asasen xitay tilida oqutulidighanliqini bildürdi.

Uyghur ayal: "Balam bar, qosh tilliq yeslini püttürüp, hazir bashlan'ghuch mektepte oquwatidu. Emdi 2 yashliq bir newrem qaldi, u 4 yashqa kirgende yeslige bérimiz. Balamning sözlesh némisi bek yaxshi. Bashlan'ghuchtiki sinipida bir edebiyat Uyghurche, bashqa dersler sap xenzuche. Yeslide xenzu tilini bekrek qollinidu. Sap xenzuche sözleydu. 32 Herpning xenzuche pinyinini A B C, dep ögitidu. Bashlan'ghuch mektepke chiqqanda 32 herpning Uyghurchisini ögitidu. Yeslide Uyghurchini az-tola ögitidu. Emma bashlan'ghuchtikidek undaq 32 herpni yeslide ögetmeydu."

Yuqiriqi xanim yene, "Qosh tilliq" yesli ma'aripini mu'eyyenleshtürüp, "Qosh tilliq" ni yolgha qoyghini yaxshi, u, balilarning sewiyisining ösüshke paydiliq" dep qaraydighanliqini bildürdi.

Uyghur ayal: "Yaxshi, u, balining qosh tilliq sewiyisini chiqarghini yaxshi. Bir yerge barsimu, hazir mana téléwizorda xet chiqsa özi oquyalaydu balilar. Biz chüshenmigen nersilerni chüshendürüp béridu. Ishqilip qosh tilliqni yolgha qoyghini yaxshi, balining sewiyesi ösüshkimu paydiliq. Mana hazir chong oghlum 14 yashqa kirdi, awu balamning ikkinchisi. Amu qosh tilliq mektepte oquydu. Ottura mektepke chiqti, qosh tilliq sinipida. Qosh tilliq sinipida oqutush yaxshi bolidiken."

Emma xitayning "Qosh tilliq" ma'aripi Uyghur ana tilining kélechikige endishe bilen qarawatqan Uyghur ziyaliylirini teshwishke sélip keldi. Kanadaliq musteqil weziyet analizchisi memet toxti ependi, Uyghur ata-anilarning "Qosh til" ni tallashqa mejburlan'ghanliqini bildürdi.

U, "Qosh tilliq ma'arip Uyghurlargha mejburiy téngilip, ata-anilar qosh tilni qobul qilishqa mejburlandi" dédi.

Memet toxti: "Bu kishiler éhtiyajdin emes, mejburiyettin kelgen bir nuqta. Bu insanlirimiz tebi'iy tallash arqiliq boluwatqan ish emes. Chünki hökümetning siyasiti Uyghurlargha bir mejburiyet yaritish. Shunglashqa hökümet buni özining 5 yilliq xizmet pilanigha kirgüzüwatidu. Eger insanlar éhtiyaj yaki özlükidin toxtaptur, balam téximu yaxshi ish imkanigha érishsun dep shu yolni tallighan bolsa, dölet uni pilan'gha kirgüzüp néme qilidu? dölet uni yerliklerge siyasiy mejburiyet qilip téngip néme qilidu? esli shexsiylerdin bu telep kélishi lazim. Yene biri, bu Uyghurche yesli achqanlarni türmige sélish arqiliq siyasiy mejburiyet usuli arqiliq Uyghurlargha téngildi. Shundaq bolghachqa Uyghurlarda shundaq bir idiye we chüshenche shekillendi yaki hökümet shekillendürdi, xitayche bilmiseng, baliliringni xitayche yeslige bermiseng, kelgüsing yoq, istiqbaling yoq, ishmu yoq, ashmu yoq, dégen. Shunga, buning tégide qandaqtur til emes, siyaset yatidu." dédi.

"Qosh tilliq" ma'aripni omumlashturush bolupmu "Qosh tilliq" yesli ma'aripini omumlashturush Uyghur aptonom rayonluq hökümetning "13-5 Yilliq pilani" diki muhim halqilarning biri. Uyghur aptonom rayonluq ma'arip da'irilirining yéqinda ashkarilishiche, da'irilerning nishani bu mezgilde yesli ma'aripini 85%, 9 yilliq mejburiy ma'aripni 95%, toluq ottura ma'aripini 90% ge yetküzüshken.

Emma memet toxti ependi "Qosh tilliq" yesli ma'aripi omumlashturulsa, bu Uyghur ana tilining istémal küchige zor xiris peyda qilidighanliqini bildürdi. U, "Qosh til ma'aripni téngishtiki gherez Uyghurlarning tepekkur usulini özgertish" dédi.

Memet toxti mundaq dédi: "Tepekkur dégen bir mesile bar, herqandaq millet ana tili qaysi tilda chiqsa, tepekkurni shu tilda qilidu. Chet'elde tughulup ösken Uyghurlar nurghunliri éghizaki ana tilni bilidu. Lékin ularning tepekkuri ular chong bolghan shu yesli we mektepke barghan shu döletning tili bilen bolidu. Shunga, bu yerde yesli ma'aripini yézilargha qeder omumlashturush dégende, Uyghurlarning tepekkurini Uyghurchidin xitaychigha almashturush, dégen gep.

Til, qandaqtur éghizaki uchur almashturush wasitisi emes, u bir xil tepekkur. Yeni jem'iyet, dölet we xelq'ara xaraktérlik mesililerni melum bir penjiridin qarash usuli. Bir insan özining asasliq telim-terbiyesini qaysi tildin alghan bolsa, shu tildin körgen matériyalliri arqiliq dunya qarishini shekillendüridu. Bu yerde xalisun, xalimisun bir assimilyatsiye jeryani yüz béridu.

Eger bir Uyghur balisi Uyghurche oquydighan bolsa, tepekkuri Uyghurche shekillinidu, xitayche oqughan bolsa xitayche shekillinidu. Xitayning buninggha meblegh ajritishi we Uyghurlarni zorlishidiki meqsiti Uyghurlarning tepekkur tilini xitaychilashturush."

Xitay hökümiti "Qosh tilliq" ma'aripni Uyghur rayonda menggülük muqimliq berpa qilishning muhim ötkili, dep qarap kelgen. Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétari jang chünshyen, 2015-yili noyabir qeshqerde chaqirghan xizmet yighinida, "Qosh tilliq ma'arip azsanliq millet oqughuchiliridiki 5 ni étirap qilish éngini kücheytishke xizmet qilishi kérek" dégen.

Uyghur aptonom rayonluq ma'arip da'irilirining ashkarilishiche, 2010-yili rayonda "Qosh tilliq" bashlan'ghuch we toluqsiz ottura mekteplerge baridighan oqughuchilar 34% teshkil qilghan bolsa, 2014-yili bu 69% ge chiqqan.

Toluq bet