Америка индиана университетида оттура асия тиллири вә у дуч келиватқан хәвпләр муһакимә қилинди

Мухбиримиз меһрибан
2014-05-19
Share
ottura-asiya-tilliri-yighin-choghluq.jpg Индиана университетида ечилған оттура асия тиллири вә у дуч келиватқан хәвпләр муһакимә йиғиниға қатнашқучилар пикир алмаштурмақта. 2014-Йил май, америка.
RFA

Америка индиана университетида 15-майдин ‏‏17-майғичә оттура асия тиллири вә тилшунаслиқ мәсилиси һәққидә илмий йиғин өткүзүлүп, уйғур, қазақ, қирғиз, таҗик, моңғул, татар, түрк, паштун, дари, това, әзәрбәйҗан қатарлиқ тиллардики грамматикилиқ, фонетикилиқ қурулма, тәрәққият җәрянида дуч келиватқан риқабәт, тәһдит қатарлиқ мәсилиләр һәққидә илмий муһакимә мақалилири оқуп өтүлди һәмдә муһакимиләр елип берилди. Бу қетимқи муһакимә йиғиниға уйғур мутәхәссислириму қатнишип уйғур тили һәққидики илмий тәтқиқат мақалилирини оқуп өтти.

Индиана университетиниң оттура асия тиллири мәркизи тәрипидин уюштурулған "оттура асия тиллири вә селиштурма тилшунаслиқ" намидики бу илмий муһакимә йиғини, йеқинқи йилларда индиана университетида өткүзүлүватқан оттура асия хәлқлири вә уларниң тил-өрп адәтлиригә аит илмий муһакимә йиғинлири ичидә дуняниң һәрқайси җайлиридин көплигән мутәхәссисләр келип қатнашқан көлими бирқәдәр чоң болған хәлқаралиқ йиғин.

Йиғин 16,вә 17-май күнлири икки күн давам қилған болуп, йиғинда оттура асия вә ғәрбий асиядики түркий хәлқләр тиллири һәққидики тәтқиқат темилири асас қилинған болуп, мутәхәссисләр оттура асиядики уйғур, қазақ, қирғиз, таҗик, моңғул, татар, түрк, паштун, дари, това, әзәрбәйҗан қатарлиқ тиллардики грамматикилиқ, фонетикилиқ қурулма, тәрәққият җәрянида дуч келиватқан риқабәт, тәһдит қатарлиқ мәсилиләр һәққидә илмий муһакимә мақалилирини оқуп өткән вә йиғин қатнашчилириниң бу тиллар һәққидики соаллириға җаваб бәргән.

Йиғинға америкидики һәрқайси университетларда уйғур тили вә мәдәнийити һәққидики тәтқиқатлар билән шуғуллиниватқан мутәхәссисләр вә чәтәллик оқуғучиларға уйғур тилидин дәрс өтүватқан уйғур оқутқучилар, хитайдики университетларда уйғур тили тәтқиқати билән шуғулллиниватқан мутәхәссисләр вә дуняниң һәрқайси җайлирида уйғур тили вә мәдәнийити тәтқиқати билән шуғуллиниватқан уйғурлардин 10 нәччә киши қатнишип, өзиниң тәтқиқат мақалилирини оқуп өткән.

Йиғинниң 1-күни хитай ғәрбий -шимал милләтләр университетидин қәлбинур абдурахман, америка канзас университетидин маһирә яқуп қатарлиқлар уйғур тили һәққидә илмий доклат бәргән. Хәлқара уйғур қәләмкәшләр мәркизидин қәйсәр "хитайниң қош тиллиқ маарип сиясити астида уйғур тили дуч кәлгән тәһдит" намлиқ мақалисини йиғинға йоллиған. Йиғинниң шәнбә күнидики күнтәртипидә, вашингтон университетидин александир сугар, америка йел университетидин чуғлуқ абдилим, америка университетидин шерин арслан қатарлиқ тәтқиқатчи вә мутәхәссисләр уйғур тили һәққидә өзлириниң илмий муһакимә мақалилирини оқуп өткән.

Америка йел университетида уйғур тили дәрси бериватқан чуғлуқ ханим радиомиз зияритини қобул қилип, бу қетимқи йиғинда оқулған илмий муһакимә мақалилири, шундақла йиғин қатнашчилириниң уйғур тили, мәдәнийити вә нөвәттә уйғур тили дуч келиватқан һәр хил тәһдитләр һәққидики муназирилири тоғрилиқ тохталди.

Йеқинқи 10 нәччә йилдин буян америкиниң индиана университети, йел университете, харвард университети, җорҗи вашингтон университети, вескансин университети, канзас университети қатарлиқ көплигән университетлириниң оттура асия тәтқиқат мәркәзлиридә, уйғур тил-мәдәнийәт тәтқиқати ишханилири қурулуп, бу университетлар вә башқа бирқанчә тил мәктәплиридә мәхсус уйғур тили өгитиш синиплири ечилған.

Америкиниң индиана университетида ечилған уйғур тили синипи, йел университети қатарлиқлардики аспирант оқуғучилар вә америкиниң бәзи тәтқиқат орунлиридики уйғур тили өгәнгүчиләргә дәрс өтүп келиватқан чуғлуқ ханим, америкида немә үчүн уйғур тили қизғинлиқи көтүрүлүшниң сәвәблири һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Чуғлуқ ханим йеқинқи йиллардин буян америка вә явропа әллиридә уйғур тили вә мәдәнийитини өгиниш, тәтқиқ қилиш қизғинлиқи көтүрүлүшниң сәвәблири һәққидә тохтилип,йеқинқи йиллардин буян уйғурлар вә уйғур вәзийитиниң дуняға тонулушиға әгишип, америка қатарлиқ ғәрб демократик дөләтлириниң уйғур вәзийитигә көңүл бөлүшиниң күчәйгәнкликини вә бу сәвәбтин америка һөкүмәт органлири вә университетлардики тәтқиқат мәркәзлиридә уйғур тилини өгинидиған, уйғур мәдәнийити тәтқиқати билән шуғуллинидиған мутәхәссисләрниңму көпийиватқанлиқини билдүрди.

Чуғлуқ ханим баянида өзиниң америкилик оқуғучиларға уйғур тили дәрси өтүш җәрянида һес қилғанлири вә америкилиқ оқуғучилириниң немә үчүн уйғур тилини өгинишкә иштияқ бағлиғанлиқи һәққидә униңға дегәнлирини нәқил елип, өзи дәрс өткән америкилиқ оқуғучиларниң әң көңүл бөлүватқан мәсилилириниң уйғурларниң тил-мәдәнийәт, өрп-адәт, етиқадиниң хирисқа учриши, болупму хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан сиясити вә уйғурларниң нөвәттики вәзийити икәнликини тәкитлиди. Шуңа хитай һөкүмити уйғурларға қарита тил-мәдәнийәт, диний етиқад қатарлиқ җәһәтләрдә бастуруш, ассисмилятсийә қилиш сиясити йүргүзүватқан бир мәзгилдә, индиана университетида бундақ бир йиғинниң ечилиши вә америкида уйғур тили өгиниш қизғинлиқиниң көтүрүлүши уйғурлар әһвалини дуняға тонутушта муһим әһмийәткә игә икәнликини әскәртип өтти.

Бу қетимқи йиғинниң вақти, хитай һөкүмити уйғур районида 2000-йиллардин кейин йолға қойған қош тиллиқ маарип сияситини йәниму күчәйтишни тәкитләватқан, уйғур ана тилида дәрс өтидиған мәктәпләр мәҗбурий һалда "қош тиллиқ" мәктәпләр намидики хитай маарипи асас қилинидиған мәктәпләргә өзгәртилип, оқуғучилар уйғур ана тилида билим елиштин мәһрум қилинип, уйғур оқутқучилар ишсизлиқ хәвпигә йүзләнгән, уйғурларниң диний етиқади, әнәниви мәдәнийитигә қаритилған чәклимилләр күчәйгән вә уйғурларниң бу хил әһвалға қарита наразилиқ,қаршилиқ һәрикәтлири көпәйгән бир мәзгилгә тоғра кәлди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт