Almutada latin yéziqi asasidiki Uyghur élipbesini qobul qilish mesilisi muhakime qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-05-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Latin-yeziqi-qazaqistanLatin yéziqigha béghishlan'ghan yighindin körünüsh. 2018-Yil 12-may, almuta.
Latin-yeziqi-qazaqistanLatin yéziqigha béghishlan'ghan yighindin körünüsh. 2018-Yil 12-may, almuta.
RFA/Oyghan

12-May küni almuta shehirining abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziyeside Uyghur tilining latin yéziqi asasidiki élipbesini qobul qilish mesilisige béghishlan'ghan muhakime yighini bolup ötti.

Uni qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizi we uning qarmiqidiki Uyghur tilida bilim béridighan mektepler birleshmisi uyushturdi. Yighin'gha almuta shehiri we almuta wilayitige qarashliq yarkent, Uyghur, emgekchiqazaq, talghir nahiyeliridiki Uyghur tilida oqutush yürgüzülidighan mekteplerning Uyghur tili we edebiyati penliri mu'ellimliri, ziyaliylar we jem'iyetler wekilliri qatnashti.

Yighin gimnaziye oqughuchilirining qatnishishi bilen tentenilik échildi. Ular mektep hoylisida qollirigha "Dostluq", "Astana", "Qazaqistan" dégen'ge oxshash latin yéziqida yézilghan plakatlarni tutqan halda naxsha-ussullarni orundidi. Yighinning échilish murasimida sözge chiqqan 10-sinip oqughuchisi muhebbet shirzat latin yéziqining dölet tilining abruyini téximu kötüridighanliqigha, uning türk dunyasining öz-ara munasiwitini téximu mustehkemleydighanliqigha ishench bildürdi. U yene qobul qilinish aldida turghan yéngi Uyghur élipbesining yashlar, jümlidin mektep oqughuchiliri üchün öginishke asan, jem'iyette paydilinishqa qolayliq bolidighanliqigha, uning bügünki zaman teleplirige jawab béridighanliqigha bolghan qarashlirini bayan qildi.

Yighinning ikkinchi qismi gimnaziyening mejlis zalida dawam qildi. Yighin'gha gimnaziye mudiri, almuta sheherlik aliy kéngishining ezasi, jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizi qarmiqidiki Uyghur tilida bilim béridighan mektepler birleshmisining re'isi shawket ömerof riyasetchilik qildi. Deslep söz alghan qazaqistan jumhuriyiti parlaménti aliy kéngishining ezasi, jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizining re'isi shahimerdan nurumof Uyghur tilining latin élipbesini ishlep chiqish boyiche teshkil qilin'ghan mexsus komissiyening bu mesilini muhakime qilip kelgenlikini tekitlidi. U mundaq dédi: "Qazaqistan xelqliri birleshmisining re'is orunbasari darxan mingbayéf qatnashqan yighinda bizmu qazaq tili bilen tengla bir künde latin élipbesige ötimiz dep qarar qobul qilghan iduq. Shu waqitta 29 ademdin terkib tapqan komissiye quruldi. Ular öktebir éyidin tartip ishlidi. Shu jeryanda yette layihe otturigha qoyuldi. Bu layiheler "Uyghur awazi" gézitide élan qilin'ghan idi."

Shahimerdan nurumof chet ellerde yashawatqan Uyghurlarningmu bu mesilini jiddiy muhakime qilip, öz layihisini tewsiye qilghanliqini éytip, yene mundaq dédi: "Ularning niyiti nahayiti durus. Ularning oyi - dunyadiki hemme Uyghurlarning ortaq bir élipbesi bolsa dégenliktur. Epsus, biz, Uyghurlar dunyagha tériqtek chéchilip ketken xelq. Bu niyet ré'alliqqa durus kelmeydu. Biri parizhda tursa, biri awstraliyede. Biz ene shu 20-30 ademni dep ular bilen xet yézishimiz dep bu yerdiki yérim milyon Uyghurning kélechikini oylimisaq bolmaydu. Némishqa désenglar, birinchidin, ularda ana tilida oquydighan mektepler, tiyatir, gézit-zhurnal yoq. Elwette, uninggha ular eyiblik emes, tarixiy weziyet, ehwal shundaq boldi."

Andin munberge chiqqan 153-mektep-gimnaziyesining Uyghur tili we edebiyati penlirining mu'ellimi rano iliyéwa "Qazaq latin yéziqi asasidiki Uyghur latin yéziqi" mawzusida doklat qildi. U Uyghur élipbesini qobul qilishta qazaq latin élipbesini asasqa élip, Uyghur tiligha muwapiq bolghan ayrim herplernila qobul qilishning toghra ikenlikini, bu arqiliq Uyghur oqughuchilirigha yéniklik yaritish mumkinchiliki bolidighanliqini ilgiri sürdi. U sözining axirida bu mesile boyiche éytilghan pikir-tekliplerni inawetke alghan halda shahimerdan nurumofning Uyghur tilidiki latin yéziqining nusxisini qobul qilip, uni resmiyleshtürüsh teklipini berdi.

Arqidin emgekchiqazaq, talghir, Uyghur, panfilof nahiyeliridiki mektepliridin kelgen wekiller söz qildi. Yarkent gumanitarliq téxnikiliq téxnikomining oqutquchisi, filologiye penlirining namzati hakimjan hemrayéf, "Atamura" neshriyati Uyghur tehriratining bashliqi malik mehemdinof, ziyaliylardin émélyan hoshurof, kamalidin mensurof we bashqilar shahimerdan nurumofning nusxisini qollaydighanliqini bildürdi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan "Örléu" wilayetlik mu'ellimlerning kespini mukemmelleshtürüsh institutining xadimi ruslan arziyéf latin yéziqigha köchürüsh mesiliside qazaqistanda, türkiyede, yawropada, amérikida yashawatqan Uyghur ziyaliyliriningmu bu mesile boyiche öz tejribiliri bilen bölüshkenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Uyghur élida 2001-yili qobul qilin'ghan Uyghur latin yéziqimu muhakimige sélindi. Netijide jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizining re'isi shahimerdan nurumofning qazaq latin yéziqi asasida ishlep chiqqan nusxisi köpchilik teripidin qollap-quwwetleshke érishti. Sewebi qazaq latin yéziqidiki herpler bilen Uyghur latin yéziqidiki herpler arisida oxshashliq köp bolsa qazaqistandiki Uyghur mekteplirining oqughuchiliri üchün qolayliq bolidu dégen pikirni qollighuchilar köpchilikni teshkil qildi. Yeni ularning pikriche, latinche bir hérip Uyghur we qazaq tillirida bashqa-bashqa tawushlarni ipadilense oqughuchilarda qalaymiqanchiliq peyda qilidu. Amma shahimerdan nurumof tewsiye qilghan nusxa qazaq latin yéziqining toluq köchürmisi emes. Bu layihede yuqirida éytilghan prinsipqa kelmeydighan, emma xelq'ara tejribige hem 2001-yili ürümchide qobul qilin'ghan Uyghur latin yéziqigha maslashturulghan mesililermu bar."

Ruslan arziyéfning pikriche, bu, birinchidin, Uyghur tilining fonétikiliq tebi'itini hésabqa alghanliq bolsa, ikkinchidin, qazaqistan Uyghurliri tilining tawush terkibini Uyghur élidiki Uyghur edebiy tilining tawush terkibige toluq yéqinlashturush meqset qilin'ghan iken.

Ziyaritimizni qobul qilghan yarkent gumanitarliq téxnikiliq téxnikomining oqutquchisi hakimjan hemrayéf bu mesilining pütün bir xelqning teqdirini belgileydighan jiddiy mesile ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: "Heqiqetenmu, Uyghur tilining latin yéziqidiki élipbesige ötüsh mesilisi uzaqtin béri muhakime qilinip kéliwatidu. Bu intayin murekkep mesile. Shuning üchün buninggha nahayiti chong jawabkarliq bilen qarash lazim. Bügünki yighinda sözge chiqqan natiqlarmu buni alahide tekitlep ötti. Shundaqla "Uyghur awazi" gézitide élan qilin'ghan layihelerning hemmisi bilen shexsen özüm yéqindin tonushup chiqtim. Shularning ichidin shahimerdan nurumof tewsiye qilghan layihini közdin kechürüp chiqip, bu layihining toluq hem durus ikenlikige közüm yetti. Men buni yighindimu tekitlep kettim."

Mejlis axirida ikki maddiliq qarar qobul qilindi. Birinchidin, sherqshunas shahimerdan nurumof tewsiye qilghan Uyghur tilining latin yéziqi asasidiki élipbe ülgisini békitish. Ikkinchidin, jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizi yénida Uyghur tilini latin yéziqigha köchürüsh jeryanini yürgüzüsh boyiche salahiyetlik mutexessislerdin we mu'ellimlerdin terkib tapqan mexsus komissiye qurush. Mezkur komissiyening re'islikige filologiye penlirining doktori walériy mexpirof, orunbasari bolup filologiye penlirining namzati ruslan arziyéf belgilendi.

Igilishimizche, sowét hökümitining mexsus permani bilen ottura asiya Uyghurliri 1930-yili ereb élipbesi asasidiki Uyghur yéziqidin latin yéziqigha köchüshke mejbur bolghan. 1946-Yili bolsa qaytidin kiril yéziqigha köchüsh buyruqi chiqirilghan idi. Ottura asiya jumhuriyetliri musteqilliq élip, 1993-yili özbékistan latin yéziqigha köchken bolsa, ötken yili küzde qazaqistan prézidénti latin yéziqigha köchüsh toghriliq perman'gha qol qoydi. Bu bashqa milletler bilen bir qatarda Uyghurlarnimu latin yéziqigha köchüshke mejburlimaqta.

Toluq bet