Хоңкоңдики зор қаршилиқ вәқәлири немишқа макавға тәсир көрситәлмәйду?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-11-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хоңкоңда 2 милйондәк адәм намайиш қилип, «қачқунларни өткүзүп бериш қанун» ниң бикар қилинишини тәләп қилди. 2019-Йили 16-июн. Хоңкоң.
Хоңкоңда 2 милйондәк адәм намайиш қилип, «қачқунларни өткүзүп бериш қанун» ниң бикар қилинишини тәләп қилди. 2019-Йили 16-июн. Хоңкоң.
Social Media

Анализчилар хоңкоңдики қаршилиқ вәқәлириниң қошниси макав, йәни ауминға тәсир көрситәлмәсликидики бәзи сәвәбләр һәққидә тохталди.

Хитай һакимийити уйғур диярида милйонлап уйғурни җаза лагерлириға қамап зулум селиш билән биргә, уларниң дуня билән болған алақисини үзүп ташлапла қалмастин, хоңкоңдики намайишларниң хитайниң ичкири өлкилиригә тәсир көрситишидин әнсирәп, ахбаратни йүксәк дәриҗидә қамал қилмақта.

Хоңкоңдики хитай реҗимиға қарши һәрикәтләр 5 ай давам қилған вә бүгүнгә кәлгәндә барғансери шиддәтлик түс еливатқан болсиму, бу қаршилиқларниң 1 саәтлик йирақлиқтики қошниси макавға һечқандақ тәсир көрситәлмәслики анализчиларниң диққитини тартқан. 
3-Ноябир германийә авази радийоси әнглийәдики йорк университетиниң профессори лин воң вә макавдики макав университетиниң дотсенти чен җйәншинларни зиярәт қилип елан қилған «хоңкоңниң қошниси болған макав хитайниң вивискисиму?» намлиқ мақалисида хоңкоңдики намайишларниң қошниси макавға тәсир көрситәлмәсликидики сәвәбләрни баян қилған. 

Мақалида көрситилишичә, хоңкоң вә макав охшашла «бир дөләттә икки хил түзүм» сиясити йолға қоюливатқан юқири аптономийәлик һәқ-һоқуқларға игә районлар һесаблансиму, улар бир биригә селиштурғили болмайдиған өзгичә алаһидиликләргә игә икән.

Бири, хоңкоң ән´глийәниң мустәмликиси астида 150 йил турғандин кейин, 1997-йили 7-айниң 1-күни хитайға өткүзүп берилгән. Бу узун җәрянда хоңкоңлуқлар ғәрб қиммәт қаришини вә қанун еңини зор дәриҗидә өзләштүргән. Макав болса 1557-йилидин тартип портигалийәниң мустәмликисидә туруп, 1999-йили хитайға қайтуруп берилгән. Әмма ауминлиқлар ( макавлиқлар) изчил һалда хитайниң тәсиридин қутулалмиған.

Иккинчиси, хоңкоңниң һазирқи нопуси 7 милйон 400 миң киши болуп, мутләқ көп қисми хоңкоңда туғулуп өскән кишиләр икән. Бирақ, макавниң нопуси болса 623 миң киши болуп, макавлиқларниң йерими хитайда туғулғанлар икән.

Үчинчиси, хоңкоңлуқлар өзлирини «җуңголуқ әмәс, хоңкоңлуқ» дәп қарайдикән вә һәрқачан өзлирини хитайлардин бир дәриҗә үстүн тәбиқә һесаблайдикән. Макавлиқлар болса өзлирини җуңголуқ дәп қарайдикән.

Төтинчиси, хоңкоң асия қит´әсиниң пул муамилә мәркизи болуп, ғәрб иқтисадиға зич бағланған. Әксичә макавниң иқтисади күчи хоңкоңға қариғанда зор дәриҗидә чәклик болуп, хитай иқтисадиға беқинидикән. Макавға кәлгән саяһәтчиләрниң 70 пирсәнтини хитайдин кәлгәнләр тәшкил қилидикән. Макавниң иқтисадий мәнбәси асасән оюн түрлиригә таянған икән.

Бәшинчидин, хоңкоңлуқлар 150 йиллиқ мустәмликә тарихида ән´глийәниң вә ғәрб тәшвиқатиниң тәсиридә охшимиған динларға, идеологийәләргә етиқад қилишқа башлиған болуп, пикир вә мәтбуат әркинлики уларниң һаятиниң кәм болса болмайдиған бир парчисиға айлинип болған. Лекин макав 1999-йили рәсмий һалда хитайға қайтуруп берилиштин 33 йил илгирила хитайниң қолиға өтүп болған болуп, макавлиқлар бу 33 йил җәрянида хитай коммунистик партийисиниң меңә ююш сияситиниң тәсиригә йолуқуп, ғәрб қиммәт қаришидин айрилип болған.

Алтинчидин, хоңкоңда мустәқил әдлийә системиси, нисбәтән адил сайлам вә қанунлар мәвҗуд болсиму, макавда дәл әксичә икән. Макавниң һөкүмәт ишлириға хитай бивастә қол тиқалайдикән вә макавдики хитайдин кәлгән чоң байлар йәрлик һөкүмәтниң сияситигә тәсир көрситәләйдикән.

Анализчиларниң қаришичә, мана бу пәрқләр сәвәблик хоңкоңдики намайишлар қошниси макавға тәсир көрситәлмигән. Бу йил 8-айда бирқисим макавлиқлар хоңкоң намайишини қоллимақчи болуп кочиға чиққанда «қанунға хилап һәрикәт» дәп қарилип 7 киши қолға елинған.

Уйғур зиялийси пәрһат муһәммиди әпәнди бу һәқтә тохталғанда, хитай һакимийитиниң дәриҗидин ташқири ахбарат қамаллириға қаримай хоңкоңдики намайишниң ичкири хитай, һәтта шәрқий түркистан һәм тибәткә тәсир көрситиш еһтималиниң юқирилиқини тәкитлиди. Норвегийәдики уйғур зиялийси хәлчәм ханим болса «хоңкоңдики қаршилиқлар хитайниң парчилинишиниң муқәддимиси» дегән қарашни яқлайдиғанлиқини ипадә қилди.

Мәлум болғинидәк, 2-ноябир хоңкоңда елип берилған намайишта пойиз қатнаш бекәтлиригә, йол қурулуш әслиһәлиригә от қоюш, бузуп-чеқиш һәрикәтлири көпләп йүз бәргән. Намайишчилар бу қетимқи һәрикәтниң тиғ учини хитай коммунистик һакимийитигә қаритип, хитайниң хоңкоңдики банкисини вә хитайниң зувани болған «шинхуа агентлиқи» ниң хоңкоңдики иш беҗириш орнини һәмдә хитай мәблиғи билән ечилған хоңкоңдики сода дуканлирини уруп-чеқип вәйран қиливәткән. Сақчилар билән болған тоқунушта 200 дин артуқ намайишчи қолға елинған. «Шинхуа агентлиқи» 2-ноябир баянат елан қилип, намайишчиларниң «бу явайиларчә бузуп-чеқиш һәрикәтлирини қаттиқ әйибләйдиғанлиқини» билдүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт