Америка кеңәш палатасида “уйғур сиясити қанун лайиһәси” тонуштурулған

Мухбиримиз ирадә
2022.04.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Америка кеңәш палатасида “уйғур сиясити қанун лайиһәси” тонуштурулған Америка кеңәш палата әзаси марко рубийо(Marco Rubio) әпәнди америка ташқи ишлар министирлиқида өткүзүлгән йиғинда сөзлимәктә. 2021-Йили 14-сентәбир, вашингтон.
AP

Хитайниң уйғурларға қаритиватқан зулумлирини әйибләш вә уни тохтитиш үчүн актип һәрикәт қиливатқан америка кеңәш палата әзаси марко рубийо 7-април күни “уйғур сиясити қанун лайиһәси” ни тонуштурған. Бу қанун лайиһәси америка вә башқа дөләтләрдики уйғур муһаҗир топлуқлириға болған қоллашни көпәйтиш, шундақла уйғурлар учраватқан зулумға қарши туруп, уларниң вәзийитини яхшилаш мәқсити билән америка кеңәш палатасиға сунулған йәнә бир қанун лайиһәси болуп һесаблиниду.

Бу қанун лайиһәси әслидә авам палата әзалиридин йоң ким ханим вә ами бера тәрипидин түзүлгән болуп, өткән йили 7-айда авам палатасида тонуштурулған вә 9-айда авам палатаси ташқий ишлар комитетидин өткән иди. У әмди сенатор марко рубийониң қоллиши билән кеңәш палатасида рәсмий оттуриға қоюлған.

Сенатор марко рубийо мәзкур қанун лайиһәсини тонуштуруш мунасивити билән елан қилған язма баянатида мундақ дегән: “хитай компартийәси уйғурлар вә башқа мусулман милләтләргә ирқий қирғинчилиқ һәм башқа кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиридәк йиргинчлик сиясәтләрни йүргүзмәктә. Америка бундақ дәһшәтлик хорлаш алдида сүкүт қилип туралмайду. Мән уйғурларниң мәсилисигә болған тонушни вә әмәлий һәрикәтни ашуридиған бу қанун лайиһәсини тонуштурғанлиқимдин пәхирлинимән, шундақла хизмәтдашлиримниң бу қанун лайиһәсини тездин мақуллишини тәләп қилимән.”

Нөвәттә америкада зиярәттә болуп, уйғурларниң вәзийитини яхшилаш һәққидә бир қатар җиддий учришишларни қиливатқан дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди, йеқинда өзиниң бу қанун лайиһәси тоғрилиқ авам палата әзаси йоң ким ханимни зиярәт қилғанлиқини билдүрди. У бу қанун лайиһәсиниң кеңәш палатасида тонуштурулғанлиқидин хурсән болғанлиқини ейтти. У бу қанун лайиһәсини хитайниң уйғурларға қаритиватқан зулумлириниң ахирлишиши, уйғурлар вәзийитиниң яхшилиниши йолида елинған йәнә бир муһим қәдәм икәнликини билдүрди.

Мәлум болушичә, “уйғур сиясити қануни лайиһәси” уйғурларниң тәқдири вә сиясий вәзийитигә мунасивәтлик бир қәдәр конкирет мәзмунларни өз ичигә алидиған болуп, униңда төвәндики мәзмунлар йәр алған икән:

Хитай даирилиригә америкалиқ журналистлар, дөләт мәҗлиси әзалири вә дөләт мәҗлиси вәкилләр өмики қатарлиқларниң уйғур елини қәрәллик, ашкара һалда зиярәт қилишиға рухсәт қилиши үчүн бесим ишлитиш;

Америка ташқи ишлар министирлиқи уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилирини өзиниң нутуқ программисиға киргүзүп, уларниң уйғурларға қаритиливатқан зулумларни мусулман дөләтлиридики аммиви дипломатийә мунбәрлиридә сөзлишигә йетәкләш;

Уйғурларниң вә башқа етник вә диний гуруппиларниң өзгичә миллий мәдәнийәт, диний етиқад вә тил алаһидиликлирини сақлап қелишқа тиришчанлиқ көрситиш;

Америка ташқий ишлар министирлиқиниң уйғур елидики лагерларға бериш вә қолға елинған уйғурларниң қоюп берилишигә капаләтлик қилиш үчүн, хитай компартийәси әмәлдарлири билән қандақ дипломатик учришиш усулини қоллинидиғанлиқи һәққидә конкирет истратегийә тәләп қилиш;

Америка ташқий ишлар министирлиқи америка депломатийә хадимлириниң уйғур тили өгинишигә капаләтлик қилип, американиң хитай, түркийә вә шуниңдәк башқа уйғур нопуси көпрәк дөләтләрдики әлчихана вә консулханлирида аз дегәндә бирдин уйғур тили билидиған депломатийә хадими тәқсимләш;

Америкиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида турушлуқ баш әлчисини уйғурлар вә шинҗаң уйғур аптоном райониға мунасивәтлик мәсилиләрниң б д т да оттуриға қоюлушиға тосқунлуқ қилидиған һәрқандақ һәрикәткә қарши турушқа йетәкләш; қатарлиқларни өз ичигә алидикән.

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат әпәндиниң радийомизға билдүрүшичә, бу қанун лайиһәсиниң илгирики “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” дин пәрқлиқ муһим бир алаһидилики, бу қанунда мәхсус уйғурларниң вәзийитини көзитидиған вә американиң мунасивәтлик сиясәтлиригә мәслиһәт беридиған уйғур мәсилиси бойичә мәхсус маслаштурғучи (coordinator)бәлгиләш тәләп қилинғанлиқи икән.

Өмәр қанат әпәнди йәнә бу қанун лайиһәсидә хитай һөкүмитиниң уйғурларниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқиға һөрмәт қилиши керәклики һәққидики маддиниңму қошулғанлиқини билдүрди.

Сенатор марко рубийониң 7-април күни мәзкур қанун лайиһәсини кеңәш палатасида тонуштурғандин кейин, бу қанун лайиһәсиниң йетәкчиси болған авам палата әзаси йоң ким ханимму мәхсус баянат елан қилип, буни қарши алған. У баянатида: “хитай компартийиси уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрни һәр күни тәсәввур қилғусиз дәриҗидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә дучар қилмақта. Биз буниңға қарап туралмаймиз. Америка чоқум бу вәһшийликкә қарши бирликкә кәлгән, ениқ сигнал бериши керәк. Мән ‛уйғур сиясити қанун лайиһәси‚ гә рәһбәрлик қилғанлиқимдин пәхирлинимән вә кеңәш палата әзаси рубийониң кеңәш палатасида бу қанун лайиһәсини оттуриға қоюп, уйғурларни қоллаш вә хитай компартийәсиниң мәсулийитини сүрүштүрүш үчүн икки партийәлик, икки палаталиқ күч вә истратегийәлик сегнал әвәткәнликигә рәһмәт ейтимән,” дәп язған.

Авам палата әзаси йоң ким корийәдә туғулуп, америкада чоң болған корийәлик-америкалиқ болуп, у америка авам палатасиға хизмәткә киргәндин буян дуня миқясида кишилик һоқуқни илгири сүрүш вә американиң хитай компартийәсигә қарши риқабәт күчини илгири сүрүштики ғоллуқ әзаларниң бири болуп қалған. Америка дөләт мәҗлиси вә америка һөкүмити уйғурларға қаритиливатқан ирқий қирғинчилиқни тохтитиш, уларниң азабини йәңгиллитиш, уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш үчүн, өткән йилларда “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” вә “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ни мақуллап, уларни рәсмий қанунға айландурған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.