Amérika kéngesh palatasida “Uyghur siyasiti qanun layihesi” tonushturulghan

Muxbirimiz irade
2022.04.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Amérika kéngesh palatasida “Uyghur siyasiti qanun layihesi” tonushturulghan Amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo(Marco Rubio) ependi amérika tashqi ishlar ministirliqida ötküzülgen yighinda sözlimekte. 2021-Yili 14-séntebir, washin'gton.
AP

Xitayning Uyghurlargha qaritiwatqan zulumlirini eyiblesh we uni toxtitish üchün aktip heriket qiliwatqan amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo 7-april küni “Uyghur siyasiti qanun layihesi” ni tonushturghan. Bu qanun layihesi amérika we bashqa döletlerdiki Uyghur muhajir topluqlirigha bolghan qollashni köpeytish, shundaqla Uyghurlar uchrawatqan zulumgha qarshi turup, ularning weziyitini yaxshilash meqsiti bilen amérika kéngesh palatasigha sunulghan yene bir qanun layihesi bolup hésablinidu.

Bu qanun layihesi eslide awam palata ezaliridin yong kim xanim we ami béra teripidin tüzülgen bolup, ötken yili 7-ayda awam palatasida tonushturulghan we 9-ayda awam palatasi tashqiy ishlar komitétidin ötken idi. U emdi sénator marko rubiyoning qollishi bilen kéngesh palatasida resmiy otturigha qoyulghan.

Sénator marko rubiyo mezkur qanun layihesini tonushturush munasiwiti bilen élan qilghan yazma bayanatida mundaq dégen: “Xitay kompartiyesi Uyghurlar we bashqa musulman milletlerge irqiy qirghinchiliq hem bashqa kishilik hoquq depsendichilikliridek yirginchlik siyasetlerni yürgüzmekte. Amérika bundaq dehshetlik xorlash aldida süküt qilip turalmaydu. Men Uyghurlarning mesilisige bolghan tonushni we emeliy heriketni ashuridighan bu qanun layihesini tonushturghanliqimdin pexirlinimen, shundaqla xizmetdashlirimning bu qanun layihesini tézdin maqullishini telep qilimen.”

Nöwette amérikada ziyarette bolup, Uyghurlarning weziyitini yaxshilash heqqide bir qatar jiddiy uchrishishlarni qiliwatqan dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi, yéqinda özining bu qanun layihesi toghriliq awam palata ezasi yong kim xanimni ziyaret qilghanliqini bildürdi. U bu qanun layihesining kéngesh palatasida tonushturulghanliqidin xursen bolghanliqini éytti. U bu qanun layihesini xitayning Uyghurlargha qaritiwatqan zulumlirining axirlishishi, Uyghurlar weziyitining yaxshilinishi yolida élin'ghan yene bir muhim qedem ikenlikini bildürdi.

Melum bolushiche, “Uyghur siyasiti qanuni layihesi” Uyghurlarning teqdiri we siyasiy weziyitige munasiwetlik bir qeder konkirét mezmunlarni öz ichige alidighan bolup, uningda töwendiki mezmunlar yer alghan iken:

Xitay da'irilirige amérikaliq zhurnalistlar, dölet mejlisi ezaliri we dölet mejlisi wekiller ömiki qatarliqlarning Uyghur élini qerellik, ashkara halda ziyaret qilishigha ruxset qilishi üchün bésim ishlitish؛

Amérika tashqi ishlar ministirliqi Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchilirini özining nutuq programmisigha kirgüzüp, ularning Uyghurlargha qaritiliwatqan zulumlarni musulman döletliridiki ammiwi diplomatiye munberliride sözlishige yéteklesh؛

Uyghurlarning we bashqa étnik we diniy guruppilarning özgiche milliy medeniyet, diniy étiqad we til alahidiliklirini saqlap qélishqa tirishchanliq körsitish؛

Amérika tashqiy ishlar ministirliqining Uyghur élidiki lagérlargha bérish we qolgha élin'ghan Uyghurlarning qoyup bérilishige kapaletlik qilish üchün, xitay kompartiyesi emeldarliri bilen qandaq diplomatik uchrishish usulini qollinidighanliqi heqqide konkirét istratégiye telep qilish؛

Amérika tashqiy ishlar ministirliqi amérika déplomatiye xadimlirining Uyghur tili öginishige kapaletlik qilip, amérikaning xitay, türkiye we shuningdek bashqa Uyghur nopusi köprek döletlerdiki elchixana we konsulxanlirida az dégende birdin Uyghur tili bilidighan déplomatiye xadimi teqsimlesh؛

Amérikining birleshken döletler teshkilatida turushluq bash elchisini Uyghurlar we shinjang Uyghur aptonom rayonigha munasiwetlik mesililerning b d t da otturigha qoyulushigha tosqunluq qilidighan herqandaq heriketke qarshi turushqa yéteklesh؛ qatarliqlarni öz ichige alidiken.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependining radiyomizgha bildürüshiche, bu qanun layihesining ilgiriki “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni” din perqliq muhim bir alahidiliki, bu qanunda mexsus Uyghurlarning weziyitini közitidighan we amérikaning munasiwetlik siyasetlirige meslihet béridighan Uyghur mesilisi boyiche mexsus maslashturghuchi (coordinator)belgilesh telep qilin'ghanliqi iken.

Ömer qanat ependi yene bu qanun layiheside xitay hökümitining Uyghurlarning öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha hörmet qilishi kérekliki heqqidiki maddiningmu qoshulghanliqini bildürdi.

Sénator marko rubiyoning 7-april küni mezkur qanun layihesini kéngesh palatasida tonushturghandin kéyin, bu qanun layihesining yétekchisi bolghan awam palata ezasi yong kim xanimmu mexsus bayanat élan qilip, buni qarshi alghan. U bayanatida: “Xitay kompartiyisi Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni her küni tesewwur qilghusiz derijidiki kishilik hoquq depsendichilikige duchar qilmaqta. Biz buninggha qarap turalmaymiz. Amérika choqum bu wehshiylikke qarshi birlikke kelgen, éniq signal bérishi kérek. Men ‛Uyghur siyasiti qanun layihesi‚ ge rehberlik qilghanliqimdin pexirlinimen we kéngesh palata ezasi rubiyoning kéngesh palatasida bu qanun layihesini otturigha qoyup, Uyghurlarni qollash we xitay kompartiyesining mes'uliyitini sürüshtürüsh üchün ikki partiyelik, ikki palataliq küch we istratégiyelik ségnal ewetkenlikige rehmet éytimen,” dep yazghan.

Awam palata ezasi yong kim koriyede tughulup, amérikada chong bolghan koriyelik-amérikaliq bolup, u amérika awam palatasigha xizmetke kirgendin buyan dunya miqyasida kishilik hoquqni ilgiri sürüsh we amérikaning xitay kompartiyesige qarshi riqabet küchini ilgiri sürüshtiki gholluq ezalarning biri bolup qalghan. Amérika dölet mejlisi we amérika hökümiti Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish, ularning azabini yenggillitish, Uyghur mejburiy emgikining aldini élish üchün, ötken yillarda “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni” we “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” ni maqullap, ularni resmiy qanun'gha aylandurghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.