Пәхирлән дуняға мәһмут вәтини

Мухбиримиз нуриман
2020-12-09
Share
Пәхирлән дуняға мәһмут вәтини Қәшқәр шәһиригә йеқин қәдимки йеза опалдики милади 11-әсирдә өткән мәшһур уйғур алими, тилчи мәһмуд қәшқәриниң мазарлиқ бағчисиға орнитилған мәһмуд қәшқәриниң һәйкили. Җуғрапийилик кординат орни: 39°18'55.87"N 75°30'41.83"E. Сүний һәмраһ сүритидә ғайиб болғанлиқи ениқ көрүлидиған вақти: 2019-йили 28-ноябир.
Photo: RFA

Алдинқи программимизниң ахирида түркийә һөкүмитиниң тәвсийә қилиши билән бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң маарип, пән-мәдәнийәт тәшкилати (UNESCO) 2008-йилини "дуня мәһмут қәшқири йили" қилип рәсмий елан қилғанлиқини тилға алғанидуқ.

Улуғ алим, тилшунас мәһмут қәшқири туғулғанлиқиниң 1000-йиллиқи мунасивити билән бирләшкән дөләтләр тәшкилати 2008-йилини мәһмут қәшқири йили дәп елан қилғандин кейин, пүтүн дуняда болупму түркийә вә түркий җумһурийәтләрдә мәһмут қәшқәрини хатириләш үчүн һәр хил илмий йиғинлар чақирилған. Үрүмчи, бейҗиңлардики алий билим юртлиридиму илмий муһакимә йиғинлири уюштурулуп бүйүк алим илим дунясида қайта намаян қелинған.

Уйғур елидики асаслиқ телевизийә қанили болған шинҗаң телевизийә истансисиниң 2014-йилидики мәшрәп программисиниң 134-сани мәһмут қәшқәрниң юрти опалда сүрәткә елинған болуп, программида гәвдиләндүрүлгән дуняға даңлиқ бүйүк алимниң уйғурлардин чиққанлиқи, алимниң һазирму қәшқәрдә "ятқанлиқи" дәк иптихарлиқ туйғуси пүтүн дунядики уйғурларни һаяҗанға салған.

Алимдур дуняниң инсанниң җени,

Алимлар алимниң биләр қәдрини.

Юртимиз алимниң әдибниң кани,

Пәхирлән дуняға мәһмуд вәтини,

Яритар илим-пән парлақ әтини.

Пәхирлән дуняға мәһмуд вәтини

Шундақ, мәһмут қәшқәри уйғурниң пәхри, иптихари. Һәтта мәһмут қәшқәри һәққидики ривайәтләрдә мәһмут қәшқәрини хәлқни вәһший, йиртқучлардин қутқузған ниҗаткар, қәһриман сүпитидә тәсвирләйду. Пүткүл түрк дуняси ‹түркологийәниң атиси' дәп һөрмәт билдүриду.

Иҗтимаий таратқулардики инкасларға қариғанда, мәһмут қәшқәриниң һәйкилиниң еливетилгәнлики һәққидики хәвәр уйғурларнила әмәс, бәлки дуняниң һәр қайси җайлиридики тилшунас, тарихшунасларниму чөчүткән.

Бу һәқтә тонулған америкалиқ уйғуршунас, "уйғур тарихиниң муқәддәс йоллири" намлиқ китабниң аптори раян сам әпәнди мундақ дәйду: "2008-йилини ‹мәһмут қәшқәри йили'дәп елин қилиш, мәһмут қәшқәриниң әмгикиниң етирап қилинғанлиқи болуп һесаблиниду. Мәһмут қәшқәри уйғурлар вә түрк дуняси үчүнла әмәс бәлки пүтүн инсанийәт үчүн муһим бир алим. Униң йетүк әсири ‹түрки тиллар дивани' арқилиқ бир пүткүл түрки милләтләрниң тили, тарихи, яшаш усули һәққидә кәңри мәлуматқа еришәләймиз. Мәһмут қәшқәридин башқа бу қәдәр чоң һәҗимлик әсәр язған киши техи йоқ. Хитай һакимийитиниң мәһмут қәшқәриниң һәйкилини еливетиши кичик иш әмәс. Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң дуня маарип, пән-мәдәнийәт тәшкилати башчилиқидики барлиқ хәлқаралиқ мәдәнийәт тәшкилатлири хитайдин мәһмут қәшқәриниң һәйкилиниң еливеитилишидики сәвәб, йәнә башқа өзгәртишләр һәққидики соалларни айдиңлаштурушни тәләп қилиши керәк. Чүнки мәһмут қәшқәри уйғурларниң қәһримани болуп қалмастин бәлки, пүткүл инсанийәткә тәәллуқ болған бүйүк мәдәнийәтниң образи".

Хитай һөкүмитиниң 2016-йилдин башлиған уйғур елидики мәсчит вә мазарлиқларни чеқиш долқуни вә шуниңдин кейин чиқип түзләнгән миңлиған мәсчитләр һәққидики дәлил-испатларни радийомиз тәрипидин үзлүксиз хәвәр қилип келиниватқаниди. Елан қилинған доклатларда йеқинқи мәзгилдә уйғур елидә чеқилған вә бузулған мәсчит һәм мазарлиқлар саниниң 15 миңдин көплүки оттуриға қуюлғаниди.

Раян сам әпәнди хитайниң йүргүзүватқан бу хил "из йоқитиш" характерлик бузғунчилиқ сиясити һәққидә өзиниң көз-қарашлирини оттуриға қоюп өтти. У мундақ деди; "биз хитайниң немә үчүн һәйкәлни еливәткәнлики һәққидә ениқ бир немә дейәлмәймиз. Лекин билгинимиздәк нәччә йилдин бери уйғур мәдәнийитигә аит һәр қандақ нәрсини йоқитиватиду. Мәсилән китаблар көйдүрүлди, уйғурчә пасондики мәһәллә-өйләр чиқилди, мәсчитләр вәйран қилинди. Уйғурларниң тарихи бәлгилиридин бири болған йеңисардики қараханийлар сулалисиниң хақани ели арсанхан мазири бузуветилди. Йәни тарихниң излири бир-бирләп өчүрувитилшкә башлиди. Мәдәнийәтниң сақлап қалғучилири, тарқатқучилири болған тарихшунаслар раһилә давуттәк фолклоршунашлар язғучилар шаирлар тутқун қилинди".

У йәнә муну сөзләрни алаһидә тәкитлиди: "мәһмут қәшқәриниң һәйкилиниң еливетилиш мәсилисигә кәлсәк, бу техиму ечинишлиқ. Испатим йоқ әмма мениң чүшинишимчә хитай һакимийити уйғурларниң қараханийларниң хақани ели арсланханни яд етишини тәстә қобул қиливатқанда, йәнә бир қараханийлар сулалисиниң образи болған мәһмут қәшқәриниң уйғурларниң миллий кимликини даим әслитип туридиғанлиқини билгән. ‹Түрки тиллар дивани' намлиқ әсәрни уйғурларни түрк дунясиға бағлап туридиған, уйғурларниң мустәқиллиқ еңини қозғайдиған амил дәп қариған. Һәтта нәччә йил бурун хитай тәтқиқатчилири‹уйғурлар түрк әмәс' дегән темида мақалиләрни елан қилғаниди. Дегинимиздәк һәйкәлниң еливетилишидә башқа сәвәбләрму болуши мумкин, лекин шуниси ениқки хитай башқа нурғун тарихи изларни вәйран қилди, хитайниң уйғурларниң тарихини қайта йезип чиқиш арқилиқ уйғурларниң өзлири һәққидики тәпәккурини өзгәртишни нишан қилмақта. Асасән етник алаһидиликидин, миллий кимликидин пәхирлинип яшайдиған, уйғурлар топлишип олтурақлашқан районларни вәйран қилинмақта."

Вақит мунасивити билән бүгүнки программимиз мушу йәрдә ахирлашти, уйғуршунас раян сам әпәнди билән өткүзгән сөһбитимизниң ахириға вә ‹түрки тиллар дивани'ни түрк тилиға ағдурған тилшунас әхмәт биҗан әрҗиласун әпәндиниң бу бүйүк зат вә униң әсириниң түрк дунясидики әһмийити һәққидики мәзмунларға қизиқсаңлар, диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт