Pexirlen dunyagha mehmut wetini

Muxbirimiz nur'iman
2020-12-09
Share
Pexirlen dunyagha mehmut wetini Qeshqer shehirige yéqin qedimki yéza opaldiki miladi 11-esirde ötken meshhur Uyghur alimi, tilchi mehmud qeshqerining mazarliq baghchisigha ornitilghan mehmud qeshqerining heykili. Jughrapiyilik kordinat orni: 39°18'55.87"N 75°30'41.83"E. Sün'iy hemrah süritide ghayib bolghanliqi éniq körülidighan waqti: 2019-yili 28-noyabir.
Photo: RFA

Aldinqi programmimizning axirida türkiye hökümitining tewsiye qilishi bilen birleshken döletler teshkilatining ma'arip, pen-medeniyet teshkilati (UNESCO) 2008-yilini "Dunya mehmut qeshqiri yili" qilip resmiy élan qilghanliqini tilgha alghaniduq.

Ulugh alim, tilshunas mehmut qeshqiri tughulghanliqining 1000-yilliqi munasiwiti bilen birleshken döletler teshkilati 2008-yilini mehmut qeshqiri yili dep élan qilghandin kéyin, pütün dunyada bolupmu türkiye we türkiy jumhuriyetlerde mehmut qeshqerini xatirilesh üchün her xil ilmiy yighinlar chaqirilghan. Ürümchi, béyjinglardiki aliy bilim yurtliridimu ilmiy muhakime yighinliri uyushturulup büyük alim ilim dunyasida qayta namayan qélin'ghan.

Uyghur élidiki asasliq téléwiziye qanili bolghan shinjang téléwiziye istansisining 2014-yilidiki meshrep programmisining 134-sani mehmut qeshqerning yurti opalda süretke élin'ghan bolup, programmida gewdilendürülgen dunyagha dangliq büyük alimning Uyghurlardin chiqqanliqi, alimning hazirmu qeshqerde "Yatqanliqi" dek iptixarliq tuyghusi pütün dunyadiki Uyghurlarni hayajan'gha salghan.

Alimdur dunyaning insanning jéni,

Alimlar alimning biler qedrini.

Yurtimiz alimning edibning kani,

Pexirlen dunyagha mehmud wetini,

Yaritar ilim-pen parlaq etini.

Pexirlen dunyagha mehmud wetini

Shundaq, mehmut qeshqeri Uyghurning pexri, iptixari. Hetta mehmut qeshqeri heqqidiki riwayetlerde mehmut qeshqerini xelqni wehshiy, yirtquchlardin qutquzghan nijatkar, qehriman süpitide teswirleydu. Pütkül türk dunyasi 'türkologiyening atisi' dep hörmet bildüridu.

Ijtima'iy taratqulardiki inkaslargha qarighanda, mehmut qeshqerining heykilining éliwétilgenliki heqqidiki xewer Uyghurlarnila emes, belki dunyaning her qaysi jayliridiki tilshunas, tarixshunaslarnimu chöchütken.

Bu heqte tonulghan amérikaliq Uyghurshunas, "Uyghur tarixining muqeddes yolliri" namliq kitabning aptori rayan sam ependi mundaq deydu: "2008-Yilini 'mehmut qeshqeri yili'dep élin qilish, mehmut qeshqerining emgikining étirap qilin'ghanliqi bolup hésablinidu. Mehmut qeshqeri Uyghurlar we türk dunyasi üchünla emes belki pütün insaniyet üchün muhim bir alim. Uning yétük esiri 'türki tillar diwani' arqiliq bir pütkül türki milletlerning tili, tarixi, yashash usuli heqqide kengri melumatqa érisheleymiz. Mehmut qeshqeridin bashqa bu qeder chong hejimlik eser yazghan kishi téxi yoq. Xitay hakimiyitining mehmut qeshqerining heykilini éliwétishi kichik ish emes. Birleshken döletler teshkilatining dunya ma'arip, pen-medeniyet teshkilati bashchiliqidiki barliq xelq'araliq medeniyet teshkilatliri xitaydin mehmut qeshqerining heykilining éliwéitilishidiki seweb, yene bashqa özgertishler heqqidiki so'allarni aydinglashturushni telep qilishi kérek. Chünki mehmut qeshqeri Uyghurlarning qehrimani bolup qalmastin belki, pütkül insaniyetke te'elluq bolghan büyük medeniyetning obrazi".

Xitay hökümitining 2016-yildin bashlighan Uyghur élidiki meschit we mazarliqlarni chéqish dolquni we shuningdin kéyin chiqip tüzlen'gen minglighan meschitler heqqidiki delil-ispatlarni radiyomiz teripidin üzlüksiz xewer qilip kéliniwatqanidi. Élan qilin'ghan doklatlarda yéqinqi mezgilde Uyghur élide chéqilghan we buzulghan meschit hem mazarliqlar sanining 15 mingdin köplüki otturigha quyulghanidi.

Rayan sam ependi xitayning yürgüzüwatqan bu xil "Iz yoqitish" xaraktérlik buzghunchiliq siyasiti heqqide özining köz-qarashlirini otturigha qoyup ötti. U mundaq dédi؛ "Biz xitayning néme üchün heykelni éliwetkenliki heqqide éniq bir néme déyelmeymiz. Lékin bilginimizdek nechche yildin béri Uyghur medeniyitige a'it her qandaq nersini yoqitiwatidu. Mesilen kitablar köydürüldi, Uyghurche pasondiki mehelle-öyler chiqildi, meschitler weyran qilindi. Uyghurlarning tarixi belgiliridin biri bolghan yéngisardiki qaraxaniylar sulalisining xaqani éli arsanxan maziri buzuwétildi. Yeni tarixning izliri bir-birlep öchüruwitilshke bashlidi. Medeniyetning saqlap qalghuchiliri, tarqatquchiliri bolghan tarixshunaslar rahile dawuttek folklorshunashlar yazghuchilar sha'irlar tutqun qilindi".

U yene munu sözlerni alahide tekitlidi: "Mehmut qeshqerining heykilining éliwétilish mesilisige kelsek, bu téximu échinishliq. Ispatim yoq emma méning chüshinishimche xitay hakimiyiti Uyghurlarning qaraxaniylarning xaqani éli arslanxanni yad étishini teste qobul qiliwatqanda, yene bir qaraxaniylar sulalisining obrazi bolghan mehmut qeshqerining Uyghurlarning milliy kimlikini da'im eslitip turidighanliqini bilgen. 'türki tillar diwani' namliq eserni Uyghurlarni türk dunyasigha baghlap turidighan, Uyghurlarning musteqilliq éngini qozghaydighan amil dep qarighan. Hetta nechche yil burun xitay tetqiqatchiliri'Uyghurlar türk emes' dégen témida maqalilerni élan qilghanidi. Déginimizdek heykelning éliwétilishide bashqa seweblermu bolushi mumkin, lékin shunisi éniqki xitay bashqa nurghun tarixi izlarni weyran qildi, xitayning Uyghurlarning tarixini qayta yézip chiqish arqiliq Uyghurlarning özliri heqqidiki tepekkurini özgertishni nishan qilmaqta. Asasen étnik alahidilikidin, milliy kimlikidin pexirlinip yashaydighan, Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarni weyran qilinmaqta."

Waqit munasiwiti bilen bügünki programmimiz mushu yerde axirlashti, Uyghurshunas rayan sam ependi bilen ötküzgen söhbitimizning axirigha we 'türki tillar diwani'ni türk tiligha aghdurghan tilshunas exmet bijan erjilasun ependining bu büyük zat we uning esirining türk dunyasidiki ehmiyiti heqqidiki mezmunlargha qiziqsanglar, diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet