Мутәхәссисләр: "мәһмуд кашғәригә қилинған һуҗум түрк дунясини ойғитиши керәк"

Мухбиримиз нуриман
2020-12-11
Share
Мутәхәссисләр: Мәһмуд кашғәри 11-әсирдики қараханилар сулалиси дәвридә өткән бүйүк тилчи, инсиклопедик алим вә уйғур мәдәнийәт тарихидики гигант шәхс.
Yettesu

Алдинқи программимиз америкалиқ яш уйғуршунас, "уйғур тарихиниң муқәддәс йоллири" намлиқ китабниң аптори раян сам әпәндиниң муну сөзлири билән ахирлашқан иди: "хитай һөкүмити уйғурларниң тарихини қайта йезип чиқиш арқилиқ уйғурларниң өзлири һәққидики тәпәккурини өзгәртишни нишан қилмақта."

Раян сам әпәнди сөһбитимизниң давамида хитай һөкүмитиниң уйғурларниң тарихини қайтидин йезип чиқип, уйғурларни "өзини тонумас" қиливетиш яки миллий кимликидин айриветиш үчүн мәһмуд кашғәриниң уйғурларниң қәлбидики орни тәпәккуридики излирини өчүрүп ташлашқа урунуватқанлиқини әскәртип өтти. У бу һәқтә мундақ деди: "хитай һөкүмити қараханийларниң зәпәр қазанған хақани әли арсланханни уйғурларниң һәр хил шәкилләрдә хатирилишигә интайин тәсликтә чидап турған. Қараханийлар сулалисидики мәдәнийәт вә илим-пәнниң йәнә бир йүксәк образи мәһмут кашғәри иди. Мәһмуд кашғәри қараханийларниң хан җәмәтидин иди. Униң әсиридә йүксәк дәриҗидә ‹вәтәнпәрвәрлик', ‹түрксөйәрлик' идийиси ипадиләнгән иди. Китабта баштин-ахири түрклүк роһиға болған мәдһийә, өз ирқидин пәхирлиниш һиссяти йәр алған болуп, түркләрниң нәқәдәр қәһриман бир милләт икәнлики көп җайда тилға елиниду. Китабта йәнә 11-әсирдә яшаватқан хәлқләр арисида түркләрниң һәм әқиллиқ һәм яхши нийәтлик кишиләр икәнлики, тәңри тәрипидин ата қелинған дунядики әң яхши җай-оттура асияни вәтән тутуп яшайдиған әң бәхтлик кишиләр икәнликини баян қилиду. Дәрвәқә, у вақитта түркләр йәршариниң көп қисмини контрол қилатти."

Раян сам әпәнди наһайити мәнилик қилип, сөзини мундақ давам қилди: "мениңчә, хитай даирилири ‹түркий тиллар дивани' ни әстайидил оқуп чиқип андин униң ичидин мушу мәзмунларни ‹сүзүвалған' дәп қаримаймән, мәһмуд кашиғәриниң китабидики хитай һөкүмитини әнсирәткән әсли амилларму мушулар иди."

Мәлум болғинидәк, "түркий тиллар дивани" бүйүк тилчи мәһмуд кашғәри тәрипидин йезилип, бағдадтики аббасилар импирийәсиниң хәлиписигә тәқдим қилинған. Кейинки узақ тарих җәрянида бу әсәр йоқилип кәткән. 1914-Йили әли әмири әпәнди тәрипидин истанбулдики бир кона китабчидин сетивелинған. Бу шаһанә әсәрни тилшунас килсли рифат әпәнди бир қанчә йил ичидә нәшргә тәйярлап, тунҗи қетим мәтбәәдә бесип чиққан.

Шуниңдин кейин "түркий тиллар дивани" ниң қайта байқалғанлиқи һәққидики хәвәр наһайити тез дуняға тарқилиду. Түркийә җумһурийитиниң қурғучиси вә тунҗи рәиси ататүрк башчилиқида 1932-йили 9-айниң 26-күни истанбулдики долмабаһчә сарийида тунҗи қетимлиқ түрк тили қурултийи өткүзүлиду. Қурултайдин кейин түрк тил тәтқиқат җәмийити килисли рифат әпәндигә "түркий тиллар дивани" сөзлүклирини топлаш вә әсәрни тәрҗимә қилиш вәзиписини тапшуриду, лекин бәзи сәвәбләр түпәйли бесим аталай әпәнди бу вәзипини өз үстигә алиду вә 1940-йилдин 1941-йилғичә болған арилиқта үч томлуқ "түркий тиллар дивани" ниң түркчә нусхиси нәшр қилиниду. Шуниңдин кейин бу бүйүк әсәр һәр хил тилларға тәрҗимә қилинип дуняға тарқилиду.

1980-Йилларниң башлирида абдурәһим өткүр, әһмәд зияи, ибраһим мутиһи, мирсултан осман қатарлиқ уйғур алимлиридин тәшкилләнгән бир гуруппа тәтқиқатчилар "түркий тиллар дивани" ниң уйғурчә нәшрини ишләшкә башлайду. "түркий тиллар дивани" ниң уйғурчә нәшри 1983-1984-йиллири шинҗаң хәлқ нәшрияти тәрипидин 3 том болуп нәшрдин чиқиду. "түркий тиллар дивани" ниң хитайчә тәрҗимиси уйғурчә нәшри асасида ишлинип, 1990-йилларда бейҗиңдики милләтләр нәшрияти тәрипидин нәшр қилиниду.

Хитай тәтқиқатчилири әйни йилларда "түркий тиллар дивани" намлиқ бүйүк қамусниң "уйғурларниң бүйүк алими" мәһмуд кашғәриниң түркологийә саһәсигә қошқан әң чоң төһписи икәнлики һәққидә нурғун илмий мақалиләрни елан қилған иди. Лекин йеқинқи йиллардин буян хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан мәдәнийәт қирғинчилиқиниң күчийишигә әгишип, бир қисим хитай "тәтқиқатчилири" мәһмуд кашғәри һәққидә қалаймиқан сәпсәтиләрни оттуриға чиқиришқа башлиған.

Шинҗаң университет ғәрбий-шимал аз санлиқ милләтләр тәтқиқат базисиниң хитай профессори гав бо "шинҗаң университети илмий журнили" ниң хитайчә 2019-йиллиқ 1-санида "‹дивани луғәт-тит түрк' ниң аптори вә униң мазири тоғрисидики гуман вә ойлинишлар" сәрләвһилик бир парчә мақалә елан қилған болуп, у мақалисидә мәһмуд кашғәриниң "уйғур" икәнликигә вә униң қәшқәрдики мазириниң мәһмуд кашғәригә аит икәнликигә гуман туғдурушқа урунған. Хитай даирилириму йеқинқи бир нәччә йилдин буян мәхсус һөҗҗәтлик филим ишләп, уйғурларни "түрк" ирқи билән бағлиниши йоқ, дегәндәк сәпсәтиләрни тәшвиқ қилишқа башлиған.

Түркийәдики әгә университети түрк дуняси тәтқиқат институтиниң профессори фикрәт түркмән әпәнди бу һәқтә наһайити қаттиқ позитсийә билдүрди. У мундақ деди: "‹түркий тиллар дивани' бир торға охшаш пүткүл түркий тилларни бир йәргә топлиған муһим бир әсәр болғачқа, һәр даим дүшмәнлиримизниң ‹һуҗум нишани' болуп кәлгән. Улар мумкин қәдәр түрк дунясини бу әсәрдин йирақ тутушқа тиришқан. Күнимиздә хитай һөкүмити очуқ-ашкара һалда уйғурларға силәр ‹түрк' әмәс дейиш арқилиқ, уйғурларни ‹түрки тиллар дивани' дин, чоң ‹түрк' аилисидин айрип, башқа бир кичик милләт, башқа бир кичик топлуқ һалитигә чүшүрүп қоймақчи болуватиду."

У йәнә мундақ деди: "мәһмуд кашғәриниң ‹түрки тиллар дивани' да түркләр һәққидә ейтқан һәр бир сөзи һазирғичә өз күчини көрситиватиду. Әгәр хитайларниң немишқа мәһмуд кашғәриниң изини йоқитишқа урунуватқанлиқини билмәкчи болсақ, ‹түрки тиллар дивани' ни қайтидин әстайидил оқуп чиқишимиз керәк."

Доктор абләт сәмәт әпәнди "түркий тиллар дивани" ниң уйғур тәтқиқатчилар арисида наһайити көп әҗир билән көңүл қоюп тәтқиқ қилинғанлиқи һәққидә тохталди. У мундақ деди: "уйғур тәтқиқатчи-алимлар һечқандақ бир милләттә көрүлмәйдиған бир қизғинлиқ билән кечә-күндүз иҗтиһат билән ‹түрки тиллар дивани' һәққидә тәтқиқат елип барған иди."

Шундақ, уйғурларни вә пүткүл түрк дунясини өзиниң шаһанә әсири "түрки тиллар дивани" арқилиқ бирликкә кәлтүргән, пәхирләндүргән бүйүк уйғур алими мәһмуд кашғәриниң туғулған вә мазари йәрләшкән қәшқәрдики излири хитай һөкүмити тәрипидин нөвәттә өчүрүлмәктә. Тарихшунашлар, мәдәнийәтшунаслар вә тилшунаслар 21-әсирдә уйғурлар вәтинидә давам қиливатқан бу мәдәнийәт қирғинчилиқидин қаттиқ ғәзәпләнмәктә.

"түркий тиллар дивани" һәққидә мәхсус тәтқиқат билән шуғуллинип келиватқан түрколог әхмәт биҗан әрҗиласун әпәнди түрк дунясиниң ортақ мираси болған "түрки тиллар дивани" ниң аптори мәһмуд кашғәригә қилиниватқан бу һөрмәтсизликкә мустәқил түрк җумһурийәтлири бирлишип кәскин ипадә билдүрүши керәкликини тәкитлиди. У йәнә мундақ деди: "түрки дөләтләр бирләшкән вақитта күчлүк болиду. Қәйәрдә болсун, өзимизгә аит мираслиримиз игә чиқишимиз керәк. Әгәр ундақ болмайдикән, бүгүн уйғурларниң бешиға кәлгән бу қисмәтләр әтә қазақларниң, өзбәкләрниң бешиға келиду. Шуңа түрки милләтләр әқлини ишлитиши, қериндашлирини қоғдиши керәк."

Юқирида дейилгәндәк чегридаш вә қериндаш түркий дөләтләр уйғурлар дуч келиватқан бу мәдәнийәт қирғинчилиқиға аваз чиқирарму? түркий дөләтләр ичидики әң күчлүк вә йетәкчи дөләт болуш сүпити билән түркийәниң бу мәсилигә болған позитсийиси қандақ? бу мәсилиләр һәққидә кейинки программимизда тәпсилий мәлумат беримиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт