Mutexessisler: "Mehmud kashgherige qilin'ghan hujum türk dunyasini oyghitishi kérek"

Muxbirimiz nur'iman
2020-12-11
Share
Mutexessisler: Mehmud kashgheri 11-esirdiki qaraxanilar sulalisi dewride ötken büyük tilchi, insiklopédik alim we Uyghur medeniyet tarixidiki gigant shexs.
Yettesu

Aldinqi programmimiz amérikaliq yash Uyghurshunas, "Uyghur tarixining muqeddes yolliri" namliq kitabning aptori rayan sam ependining munu sözliri bilen axirlashqan idi: "Xitay hökümiti Uyghurlarning tarixini qayta yézip chiqish arqiliq Uyghurlarning özliri heqqidiki tepekkurini özgertishni nishan qilmaqta."

Rayan sam ependi söhbitimizning dawamida xitay hökümitining Uyghurlarning tarixini qaytidin yézip chiqip, Uyghurlarni "Özini tonumas" qiliwétish yaki milliy kimlikidin ayriwétish üchün mehmud kashgherining Uyghurlarning qelbidiki orni tepekkuridiki izlirini öchürüp tashlashqa urunuwatqanliqini eskertip ötti. U bu heqte mundaq dédi: "Xitay hökümiti qaraxaniylarning zeper qazan'ghan xaqani eli arslanxanni Uyghurlarning her xil shekillerde xatirilishige intayin teslikte chidap turghan. Qaraxaniylar sulalisidiki medeniyet we ilim-penning yene bir yüksek obrazi mehmut kashgheri idi. Mehmud kashgheri qaraxaniylarning xan jemetidin idi. Uning esiride yüksek derijide 'wetenperwerlik', 'türksöyerlik' idiyisi ipadilen'gen idi. Kitabta bashtin-axiri türklük rohigha bolghan medhiye, öz irqidin pexirlinish hissyati yer alghan bolup, türklerning neqeder qehriman bir millet ikenliki köp jayda tilgha élinidu. Kitabta yene 11-esirde yashawatqan xelqler arisida türklerning hem eqilliq hem yaxshi niyetlik kishiler ikenliki, tengri teripidin ata qélin'ghan dunyadiki eng yaxshi jay-ottura asiyani weten tutup yashaydighan eng bextlik kishiler ikenlikini bayan qilidu. Derweqe, u waqitta türkler yersharining köp qismini kontrol qilatti."

Rayan sam ependi nahayiti menilik qilip, sözini mundaq dawam qildi: "Méningche, xitay da'iriliri 'türkiy tillar diwani' ni estayidil oqup chiqip andin uning ichidin mushu mezmunlarni 'süzüwalghan' dep qarimaymen, mehmud kashigherining kitabidiki xitay hökümitini ensiretken esli amillarmu mushular idi."

Melum bolghinidek, "Türkiy tillar diwani" büyük tilchi mehmud kashgheri teripidin yézilip, baghdadtiki abbasilar impiriyesining xelipisige teqdim qilin'ghan. Kéyinki uzaq tarix jeryanida bu eser yoqilip ketken. 1914-Yili eli emiri ependi teripidin istanbuldiki bir kona kitabchidin sétiwélin'ghan. Bu shahane eserni tilshunas kilsli rifat ependi bir qanche yil ichide neshrge teyyarlap, tunji qétim metbe'ede bésip chiqqan.

Shuningdin kéyin "Türkiy tillar diwani" ning qayta bayqalghanliqi heqqidiki xewer nahayiti téz dunyagha tarqilidu. Türkiye jumhuriyitining qurghuchisi we tunji re'isi atatürk bashchiliqida 1932-yili 9-ayning 26-küni istanbuldiki dolmabahche sariyida tunji qétimliq türk tili qurultiyi ötküzülidu. Qurultaydin kéyin türk til tetqiqat jem'iyiti kilisli rifat ependige "Türkiy tillar diwani" sözlüklirini toplash we eserni terjime qilish wezipisini tapshuridu, lékin bezi sewebler tüpeyli bésim atalay ependi bu wezipini öz üstige alidu we 1940-yildin 1941-yilghiche bolghan ariliqta üch tomluq "Türkiy tillar diwani" ning türkche nusxisi neshr qilinidu. Shuningdin kéyin bu büyük eser her xil tillargha terjime qilinip dunyagha tarqilidu.

1980-Yillarning bashlirida abdurehim ötkür, ehmed ziya'i, ibrahim mutihi, mirsultan osman qatarliq Uyghur alimliridin teshkillen'gen bir guruppa tetqiqatchilar "Türkiy tillar diwani" ning Uyghurche neshrini ishleshke bashlaydu. "Türkiy tillar diwani" ning Uyghurche neshri 1983-1984-yilliri shinjang xelq neshriyati teripidin 3 tom bolup neshrdin chiqidu. "Türkiy tillar diwani" ning xitayche terjimisi Uyghurche neshri asasida ishlinip, 1990-yillarda béyjingdiki milletler neshriyati teripidin neshr qilinidu.

Xitay tetqiqatchiliri eyni yillarda "Türkiy tillar diwani" namliq büyük qamusning "Uyghurlarning büyük alimi" mehmud kashgherining türkologiye sahesige qoshqan eng chong töhpisi ikenliki heqqide nurghun ilmiy maqalilerni élan qilghan idi. Lékin yéqinqi yillardin buyan xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan medeniyet qirghinchiliqining küchiyishige egiship, bir qisim xitay "Tetqiqatchiliri" mehmud kashgheri heqqide qalaymiqan sepsetilerni otturigha chiqirishqa bashlighan.

Shinjang uniwérsitét gherbiy-shimal az sanliq milletler tetqiqat bazisining xitay proféssori gaw bo "Shinjang uniwérsitéti ilmiy zhurnili" ning xitayche 2019-yilliq 1-sanida "'diwani lughet-tit türk' ning aptori we uning maziri toghrisidiki guman we oylinishlar" serlewhilik bir parche maqale élan qilghan bolup, u maqaliside mehmud kashgherining "Uyghur" ikenlikige we uning qeshqerdiki mazirining mehmud kashgherige a'it ikenlikige guman tughdurushqa urun'ghan. Xitay da'irilirimu yéqinqi bir nechche yildin buyan mexsus höjjetlik filim ishlep, Uyghurlarni "Türk" irqi bilen baghlinishi yoq, dégendek sepsetilerni teshwiq qilishqa bashlighan.

Türkiyediki ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat institutining proféssori fikret türkmen ependi bu heqte nahayiti qattiq pozitsiye bildürdi. U mundaq dédi: "'türkiy tillar diwani' bir torgha oxshash pütkül türkiy tillarni bir yerge toplighan muhim bir eser bolghachqa, her da'im düshmenlirimizning 'hujum nishani' bolup kelgen. Ular mumkin qeder türk dunyasini bu eserdin yiraq tutushqa tirishqan. Künimizde xitay hökümiti ochuq-ashkara halda Uyghurlargha siler 'türk' emes déyish arqiliq, Uyghurlarni 'türki tillar diwani' din, chong 'türk' a'ilisidin ayrip, bashqa bir kichik millet, bashqa bir kichik topluq halitige chüshürüp qoymaqchi boluwatidu."

U yene mundaq dédi: "Mehmud kashgherining 'türki tillar diwani' da türkler heqqide éytqan her bir sözi hazirghiche öz küchini körsitiwatidu. Eger xitaylarning némishqa mehmud kashgherining izini yoqitishqa urunuwatqanliqini bilmekchi bolsaq, 'türki tillar diwani' ni qaytidin estayidil oqup chiqishimiz kérek."

Doktor ablet semet ependi "Türkiy tillar diwani" ning Uyghur tetqiqatchilar arisida nahayiti köp ejir bilen köngül qoyup tetqiq qilin'ghanliqi heqqide toxtaldi. U mundaq dédi: "Uyghur tetqiqatchi-alimlar héchqandaq bir millette körülmeydighan bir qizghinliq bilen kéche-kündüz ijtihat bilen 'türki tillar diwani' heqqide tetqiqat élip barghan idi."

Shundaq, Uyghurlarni we pütkül türk dunyasini özining shahane esiri "Türki tillar diwani" arqiliq birlikke keltürgen, pexirlendürgen büyük Uyghur alimi mehmud kashgherining tughulghan we mazari yerleshken qeshqerdiki izliri xitay hökümiti teripidin nöwette öchürülmekte. Tarixshunashlar, medeniyetshunaslar we tilshunaslar 21-esirde Uyghurlar wetinide dawam qiliwatqan bu medeniyet qirghinchiliqidin qattiq ghezeplenmekte.

"Türkiy tillar diwani" heqqide mexsus tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan türkolog exmet bijan erjilasun ependi türk dunyasining ortaq mirasi bolghan "Türki tillar diwani" ning aptori mehmud kashgherige qiliniwatqan bu hörmetsizlikke musteqil türk jumhuriyetliri birliship keskin ipade bildürüshi kéreklikini tekitlidi. U yene mundaq dédi: "Türki döletler birleshken waqitta küchlük bolidu. Qeyerde bolsun, özimizge a'it miraslirimiz ige chiqishimiz kérek. Eger undaq bolmaydiken, bügün Uyghurlarning béshigha kelgen bu qismetler ete qazaqlarning, özbeklerning béshigha kélidu. Shunga türki milletler eqlini ishlitishi, qérindashlirini qoghdishi kérek."

Yuqirida déyilgendek chégridash we qérindash türkiy döletler Uyghurlar duch kéliwatqan bu medeniyet qirghinchiliqigha awaz chiqirarmu? türkiy döletler ichidiki eng küchlük we yétekchi dölet bolush süpiti bilen türkiyening bu mesilige bolghan pozitsiyisi qandaq? bu mesililer heqqide kéyinki programmimizda tepsiliy melumat bérimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet