Xitay da'iriliri Uyghur rayonidiki mejburiy emgek we balilarning xorlinishigha qarita özini aqlash teshwiqatini kücheytken

• Muxbirimiz méhriban
  2021-05-05

Bu yil kirgendin buyan xelq'arada xitayning Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqi heqqidiki eyibleshler we jaza tedbirliri kücheydi. Uyghurlar uchrawatqan “Irqiy qirghinchiliq” we “Mejburiy emgek” ke chétishliq xitay emeldarliri we xitay shirketlirige qarita türlük jaza tedbirliri élan qilindi.

Amérika qatarliq gherb döletlirining eyiblishi we jaza tedbirlirige qarita xitay da'irilirimu özining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturushlirini inkar qilish we yoshurush teshwiqat dolqunini qozghawatqanliqi bildürülmekte.

Bu heqtiki xewerler we weziyet analizchilirining körsitishiche, bu dolqunning asasiy nishani hazirgha qeder ashkarilan'ghan, Uyghurlargha munasiwetlik pütkül pakitlarni yoqqa chiqirishni nishan qilghan.

“Shinjang siyasitige chétishliq mesililer” témisidiki chatma bayanat yighinining, “Xizmetke orunlishish, kesip tallash we érishken menpe'et” namliq yighini 30-aprél ürümchide ötküzülgen. Yighinda atalmish xizmet pursitige érishken Uyghurlar, ularni xitay shirketlirige tonushturghan hökümet xadimliri we ularni ishlitiwatqan shirket xojayinliri guwahliq bergen.

Ular sözide, gherb taratqulirida hazirgha qeder ashkarilan'ghan Uyghur rayonidiki mejburiy emgek heqqidiki pakitlarni “Oydurmichiliq” we “Yalghanchiliq” dégen ibariler bilen eyiblep, inkar qilghan.

Xitayning lagéridin qutulghandin kéyin, amérikigha kelgen zumret dawut xanim, xitayning Uyghur diyaridiki jaza lagérliri heqqide kop qétim guwahliq bergen lagér shahitliridin biri. U öz nöwitide yene mejburiy emgekke séliniwatqan Uyghurlar heqqidiki sin filimlirini feysbok qatarliq ijtima'iy alaqe munberlirige aktip yollap kéliwatqan Uyghur pa'aliyetchilirining biri.

Zumret dawut xanim xitaydiki ijtima'iy alaqe munberliride tarqalghan Uyghurlar heqqidiki sin filimlirining özidinla, saqchilarning nazariti astida emgekke séliniwatqan Uyghurlarni, hetta yashan'ghan Uyghur anilirini, quramigha yetmigen balilarni körüsh mumkinlikini bildürdi. Uning tekitlishiche, xitay hökümitining bu xil yalghanchiliq teshwiqatliri xitayning Uyghurlar üstidin uning yürgüzüwatqan jinayi qilmishlirini yoshuralmaydiken.

Xitayning 4-may seyshenbe künidiki axbarat élan qilish yighinida bolsa, 30-aprél xotende yüz bergen, étizliqta meshghulat qiliwatqan traktorda qoli üzülüp ketken 7 yashliq Uyghur balisini qutquzush jeryani heqqide bayanat bérilgen.

Yighinda bu balining tughqini we qutquzush xizmitige qatnashqan her sahediki hökümet xadimliri sözlitilgen.

Ular öz bayanlirida, gherb döletliride ashkarilan'ghan, “Ata-anisi tutqun qilin'ghanliqi, yaki ata-anisi mejburiy emgekke sélin'ghanliqi sewebidin béqimsiz qalghan Uyghur baliliri we ular uchrawatqan paji'elik qismetler” heqqidiki eyibleshlerning Uyghur rayonida mewjut emeslikini bildürgen. Shundaqla gherb démokratik döletlirini “Töhmet qildi”, “Junggoning yüzige qara chaplidi” dep eyiblep, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasitini medhiyeligen.

Xitayning bu xil teshwiqatlirida yene “Shinjangning nöwettiki weziyiti tarixtiki herqandaq waqittin yaxshi”, “Uyghurlar hökümetning yardimide ishqa orunliship namratliqtin qutuldi”, “Naxsha-usulgha amraq, méhmandost Uyghurlar xatirjem, tinch, bayashat yashimaqta”, bu jayda “Gherb taratqulirida déyilginidek ‛jaza lagéliri, mejburiy emgek, mejburiy tughut cheklesh‚ mewjut emes”, “Irqiy qirghinchiliq esla yoq” dégendek mezmunlarmu keng eks ettürülgen.

Emma, xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini “Irqiy qirghinchiliq” dep eyiblewatqan Uyghur pa'aliyetchiliri we ilgiri xitayning Uyghur élidiki lagérliridiki qilmishlirigha shahit bolghan, hazir chet'ellerde yashawatqan lagér shahitliri xitay da'irilirining mezkur teshwiqat pa'aliyetlirining oydurma we özini aqlash hem xelq'ara jem'iyetning eyibleshlirini inkar qilish teshwiqatliri ikenlikini bildürüshti. Dunya Uyghur qurultiyining bash teptishi, nöwette amérikida yashawatqan abdulhékim idris ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitayning özini qoghdash üchün élip bériwatqan bu xil teshwiqat dolqunigha yéqindin diqqet qilip kéliwatqanliqini bildürdi.

Uning qarishiche, yighinda da'iriler teripidin sehnige chiqirilghan xitay hökümet xadimliri we atalmish Uyghur guwahchilirining bayanliri, emeliyette gherb démokratik döletliride élan qilin'ghan Uyghurlarning irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqanliqi, mejburiy emgeklerge séliniwatqanliqi qatarliq pakitlarni yoqqa chiqirishni nishan qilghan bolsimu, emma bu xitay hökümitining “Yalghanchiliq mahiyitini yoshuralmaydiken”.

Abdulhékim idris ependi yene xitay da'iriliri teripidin tutqun qilinip, lagérlargha solan'ghanliqi heqqide uchur alghan özining qérindashliri heqqide toxtaldi.

U öz qérindashliriningmu nöwette xitayning lagérliri ichige qurulghan zawut-fabrikilar yaki déhqanchiliq meydanlirida mejburiy emgeklerge séliniwatqan bolushini tesewwur qilish mumkinlikini bildürdi.

Amérikadiki weziyet analizchiliridin, dunya Uyghur qurultiyining xitay ishlar mudiri ilshat hesen ependimu gherb döletliride barghanche köp ashkariliniwatqan ispatliq pakitlarning xitay hökümitini bu xil teshwiqat dolqunini kücheytishke mejbur qilghanliqini bildürdi.

Melum bolushiche xitay hökümiti, nöwette yene bu xil axbarat élan qilish yighinlirigha oxshash hökümet axbarat wasitiliridin paydilan'ghandin bashqa, xitaydiki ijtima'iy alaqe munberlirinimu ishqa salghan.

Tik-tok, ündidar qatarliqlarda atalmish xitay sayahetchiliri tarqatqan “Shinjang sayahitidin tesiratlar” namidiki sin filimliri keng yer alghan. Ularda xitay hökümranliqi astidiki “Uyghurlarning güzel turmushi” we “Bextlik shinjang” gha a'it mezmunlar eks ettürülgen. Lékin xitaydiki bu xil ijtima'iy alaqe munberliride yene Uyghurlarning mejburiy emgekke séliniwatqanliqi, yéqinqi yillarda köplep qurulghan atalmish “Balilar parawanliq orunliri” diki Uyghur balilirining échinishliq ehwali heqqidiki sin filimlirimu ashkarilinip diqqet qozghimaqta.

Ilshat hesen ependining tekitlishiche, xitay hökümiti meyli xelq'aragha bolsun, yaki xitay döliti ichide bolsun, özining Uyghur siyasitidiki yalghan teshwiqatlarni kücheytish dolquni qozghighan. Emma xitay hökümiti bu xil teshwiqatni qanche kücheytishidin qet'iy nezer, nöwette dunya jama'iti arisida alliqachan Uyghurlarni xitay teswirligendek chüshenmeydighan bir weziyet barliqqa kelgen iken.