Doktor andérs kor: “Shinjangdin italiyege ewetilgen ‛déhqanchiliq mehsulatliri‚ xitayning irqiy qirghinchiliqini normallashturush teshwiqatigha yantayaq bolidu”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.05.15
xitay-italiye-poyiz “Shinjang déhqanchiliq we charwichiliq meblegh sélish guruhi” namidiki xitay dölet igilikidiki shirket “Déhqanchiliq mehsulatliri” namida ürümchidin italiyening salérno shehirige ewetish üchün yük poyizigha qachilan'ghan mal. 2024-Yili 26-aprél.
ts.cn

Xitay xewerliridin melum bolushiche, 4-ayning axiri “Shinjang déhqanchiliq we charwichiliq meblegh sélish guruhi” namidiki xitay dölet igilikidiki bir shirket “Déhqanchiliq mehsulatliri” namida bir yük poyizigha qachilan'ghan malni ürümchidin italiyening salérno shehirige shehirige ewetken. Chet ellerdiki közetküchiler, bu xitayning Uyghur diyaridiki irqiy qirghinchiliq weziyitini “Normallashturush” we özining qattiqqol basturush siyasitini heqliq qilip körsitish urunushining bir qismi, dep qaralmaqta.

“Shinjang géziti” ning bu heqtiki mexsus xewirige asaslan'ghanda, xitay hökümiti igidarchiliqidiki “Shinjang déhqanchiliq we charwichiliq meblegh sélish guruhi” gha tewe 82 wagonluq bir xitay yük poyizi ürümchidin italiyening salérno (Salerno) shehirige qarap yolgha chiqqan.

“Zimistan” (Bitter Winter) torining xewirige qarighanda, bu yük poyizda italiyege élip bérilghan “Déhqanchiliq mehsulatliri” ning némilikini we uning qandaq ishlepchiqirilghanliqini éniqlash hazirghiche mumkin bolmighan. Xitay hökümitimu Uyghur diyaridin italiyege ewetilgen bu mehsulatlarning xaraktéri heqqide, yeni uning qandaq we kimler teripidin ishlepchiqirilghanliqi heqqide héchqandaq uchur bermigen.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti, tarix penliri doktori erkin ekrem bu heqte inkas qayturup, Uyghur diyaridin italiyege ewetilgen bu ékisport mehsulatlirining gumanliq ikenlikini, uning Uyghur mejburiy emgiki bilen ishlepchiqirilghan bolush éhtimalining yuqiri ikenlikini ilgiri sürdi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqat guruppisining diréktori doktor hénrik shajiwski (Henryk Szadziewski) Uyghur diyaridin italiyege ewetilgen “Déhqanchiliq mehsulatliri” ning emeliyette hazirqi weziyettiki éghir bir mesile ikenlikini körsetti. Uning qarishiche, Uyghur diyaridin chet ellerge ékisport qilin'ghan yaki ewetilgen her qandaq bir mehsulatta melum mesile mewjut bolup, ularni mejburiy emgek bilen chétishliq, dep perez qilishqa bolidiken.

U mundaq dédi: “Méningche, xitayning shinjangdin italiyege bir yük poyizi mal ewetishi chong bir tereqqiyat. Némshqa dégende, hazir gherbiy yawropa xitayning élip kélidighan iqtisadiy xetiridin qutulushqa tirishiwatidu. Yawropa yéqinda ‛mejburiy emgekni cheklesh qanuni‚ ni yolgha qoydi. Italiye xitayning ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushini qollighan we bu qurulushqa qatnashqan dölet idi. Emma italiye kéyinche ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushidin chékindi. Italiye gherbi yawropadiki iqtisadi küchlük bir dölet. Xitay hökümitining yawro-asiya quruqluqidin mal yötkiyelishi xitay üchün bir ghelibe. Shuning bilen birge yene, xitay bu arqiliq ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushining yawro-asiya chong quruqluqigha sozulghan iqtisadiy karidor ikenlikidek bir ilgiri sürüshke tirishiwatidu. Démekchimenki, Uyghur mejburiy emgiki mesilisini tetqiq qiliwatqan nurghun kishiler Uyghur rayonidin kelgen her qandaq mehsulatta mesile bar, yeni mejburiy emgek bilen chétishliq bolushi mumkin dep perez qilalaymiz. Chünki, shinjangda ishlepchiqirilghan mehsulatlar heqqide yeni mehsulatlarning qandaq we kimler teripidin ishlepchiqiridighanliqi toghrisida tekshürüsh élip barghili bolmaydu. Shunga bu bir chong mesile”.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi, Uyghur amérika jem'iyiti we bixeterlikini qoghdighuchilar jem'iyitining italiyening washin'gtondiki bash elchixana xadimlirigha xet bergen körünüsh. 2024-Yili 7-may.
Uyghur kishilik hoquq qurulushi, Uyghur amérika jem'iyiti we bixeterlikini qoghdighuchilar jem'iyitining italiyening washin'gtondiki bash elchixana xadimlirigha xet bergen körünüsh. 2024-Yili 7-may.
UAA

Piroféssor lawra morfi we nirola élimaning 2022-yili 1-aydiki doklatida mundaq déyilgen: “Uyghur rayonidiki déhqanchiliqta ishlitilgen Uyghur mejburiy emgiki yer shari teminlesh zenjirige éghir tehdit salidu. Xitay ishlepchiqarghan omumiy paxta mehsulatining 85 pirsenti, pemidurning 70 pirsenttin köpreki, (éksport qilinidighan pemidor qiyamining 90 pirsenti), yangaqning 50 pirsenti we üzümning 28 pirsenti Uyghur aptonom rayonida östürülidiken.

Xitay hökümitining 2017-yilidin buyan Uyghur diyarida lagér sistémisi qurup we Uyghurlarni keng kölemde tutqun qilip, milyonlighan Uyghurlarni zamaniwi qul süpitide lagér we zawutlarda mejburiy emgekke salghanliqi ispatlan'ghan idi.

Amérikadiki siyasiy analizchi, doktor andérs kor (Anders Corr) bu heqte jiddiy inkas qayturup mundaq dédi:

“Méningche, xitayning bu yük poyizini italiyege ewetishning ikki türlük meqsiti bar. Bir tereptin, xitay soda jehettiki bir az paydini közligen bolushi mumkin. Men italiyege ewetken bu poyizning xitaygha élip kelgen eng chong paydisini teshwiqat sahesidiki ghelibe, dep qaraymen. Yeni xitayning irqiy qirghinchiliq boluwatqan shinjangdin liq mal qachilan'ghan bir yük poyizini mushundaq shekilde ochuq-ashkara halda yawropadiki bir döletke ewetishi, ular üchün bir teshwiqat ghelibisi hésablinidu. Xitay bir qisim döletlerge, yeni xitay bilen hemkarlishishni xalaydighan döletlerge shinjangda ishlepchiqarghan mehsulatlarni élishni teshwiq qiliwatidu. Shuning bilen bir waqitta yene chet eldin adem élip kélip shinjangni sayahet qilduruwatidu. Bu shinjangdiki irqiy qirghinchiliq weziyitini ‛normallashturush‚ qa paydiliq. Éniqki, xitay hökümiti bu arqiliq özining rayondiki mustebit siyasitini heqliq qilip körsitishke urunuwatidu”.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi, Uyghur amérika jem'iyiti we “Qoghdighuchilar” jem'iyiti (Safeguard Defenders) italiyening amérikada turushluq bash elchisi mari'an'géla zappiya (Mariangela Zappia) gha birleshme mektup ewetip, Uyghur diyaridin italiyege ewetilgen “Déhqanchiliq mehsulatliri” qarita özlirining endishe we teleplirini otturigha qoyghan. Shuning bilen bir waqitta mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilghan mehsulatlarning italiyege kirishige yolgha quyush, italiye imza qoyghan xelq'araliq ehdinamiler we shertnamilerge xilap ikenlikini ilgiri sürgen.

Bu mektupni yézishqa qatnashqan amérika Uyghur birleshmisining re'isi elfidar iltebir xanim radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Biz mektupimizda xitay hökümitining Uyghurlargha qarita insaniyetke qarshi jinayet ishligenlikini we Uyghurlarning keng kölemde mejburiy emgekke séliwatqanliqini ispatliri bilen bildürduq. Italiyening amérikada turushluq bash elchisi mari'an'géla zappiya xanimdin italiye hökümitige bésim ishlitip, italiyege ewetilgen ‛déhqanchiliq mehsulatliri‚ni tekshürüshini telep qilduq”.

Amérika pirézidénti jow baydén 2021 yili 12-ayda imza qoyghan “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” 2022-yili 21-iyundin bashlap resmiy ijra qilinishqa bashlighan. Mezkur qanun'gha asasen Uyghur diyarida ishlepchiqirilip, amérikagha import qilinidighan her qandaq mehsulatning Uyghur mejburiy emgiki bilen chétishliqi yoqluqi qayil qilarliq deliller bilen ispatlanmighuche, amérika bazirigha kérishi cheklen'gen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.