Мутәхәссисләр “уйғур мәҗбурий әмгәкниң алдини елиш қануни” ни техиму күчлүк иҗра қилиш һәққидики тәклиплирини оттуриға қойди

Вашингтондин мухбиримиз нуриман тәйярлиди
2024.05.31
“мирас” фонди: “америка мәҗбурий әмгәк мәсилисдә күчлүк тәдбир қоллиниши керәк” “мирас” фонди асия тәтқиқати мәркизиниң тәтқиқатчиси, уйғур мәҗбурий әмгики һәққидә мәхсус доклатни тәйярлиғучиларниң бири болған оливия енос ханим йиғинда сөзлимәктә. 2019-Йили 7-июн.
c-span.org

Америка һөкүмити 2021-йили декабирда “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” (UFLPA) ни мақуллап, 2022-йили 6-айниң-22 күнидин башлап рәсмий иҗра қилишқа башлиғаниди. Мәзкур қанун мақулланған икки йилдин буян хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан мәҗбурий әмгәк сияситидә вә америка-хитай арисидики иқтисади тәрәққият йөнилишидә көрүлгән өзгиришләр һәмдә мәзкур қанунниң иҗра қилиниш әһвали хадсон (Hudson) институтиниң алий тәтқиқатчиси оливия енос (Olivia Enos) ханим 22-май күни елан қилған доклатта тәпсилий шәрһләнди.

Доклатта “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ниң нишани, иҗра қилишта ишлитилгән тәдбирләр, бу җәрянда қолға кәлтүрүлгән нәтиҗиләр, мәзкур қанунни иҗра қилиштики риқабәт вә пурсәтләр, нөвәттики иҗра қилиниш әһвали, уйғур мәҗбурий әмгикигә четилғанларниң мәсулийитиниң сүрүштә қилишта йолға қоюлидиған җаза тәдбирлири қатарлиқлар һәққидә тәпсилий мәлумат берилгән. Униңдин башқа ахирда “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ниң үнүмлүк иҗра қилиниши үчүн 13 түрлүк сиясий тәвсийәләр йиғинчақ вә ениқ шәкилдә оттуриға қоюлған.

Оливия енос ханим мәзкур доклат һәққидә радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилип мундақ деди: “‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ (UFLPA) ениқки абидә характерлик қанун. Бу хилдики тиришчанлиқлар уйғур хәлқи үчүн толиму муһим. Әмма буни йолға қоюш вә иҗра қилишқа кәлсәк униң үнүми мөлчиримиздин төвән, дәп ойлаймән. Доктор адриан зенз бу җәһәттә кишини һәйран қалдуридиған хизмәтләрни ишлиди. У, хитай компартийәсиниң һазир дунядики әң чоң дөләт контроллуқидики мәҗбурий әмгәк пирограммисини йүргүзүватқанлиқини оттуриға қойди. Әслидә чеграда тохтитилған, америка базириға кириши чәкләнгән малларниң миқдари наһайити юқири болуши керәк иди. Әпсуски бу санниң интайин төвән икәнлики мени һәйран қалдурди. Мениңчә америка таможна вә чегра қоғдаш идариси (CBP) мәзкур қанунниң әң үнүмлүк иҗра болушиға капаләтлик қилиш үчүн қошумчә тәдбирләрни қоллиниши керәк.”

Мәзкур доклатта, “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ниң үнүмлүк йүргүзүлүши үчүн 13 түрлүк тәклип оттуриға қоюлған болуп, улар нөвәттики реаллиқта бу қанунни техиму толуқ иҗра қилишқа пайдилиқ, дәп қаралған. Болупму уйғур мәҗбурий әмгики арқилиқ ишләпчиқирилған мәһсулатларниң “сәвәнлик” баһаниси билән яки үчинчи бир мәмликәтниң базири арқилиқ америка базириға киришини чәкләш, әң төвән мал қиммити һәққидики бәлгилимини ислаһ қилиш, уйғурлар үчүн P-2 мусапирлиқ салаһийити бериш, уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ шәхс вә орунларға қарита қошумчә җаза тәдбирлирини йолға қоюш қатарлиқлар буниңдики ғоллуқ чарилар қатаридин орун алған.

Мәзкур доклатқа киргүзүлгән һәмдә һөкүмәткә сунулидиған тәклип-тәвсийәләр үчүн оливия енос ханим уйғур мәҗбурий әмгики вә лагер һәққидики тәтқиқати билән тонулған доктор адриян зенз (Adrian Zenz) әпәнди билән көп қетимлап музакириләшкән. “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң алий тәтқиқатчиси адриян зенз әпәнди бу мунасивәт билән радийомиз зияритини қобул қилғанда “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ниң техиму үнүмлүк иҗра қилиниши үчүн һәқиқәтәнму көп тәрәплимә тиришчанлиқниң зөрүр икәнликини алаһидә тәкитләйду. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди:

“‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ интайин пайдилиқ вә интайин муһим қорал. Һеч болмиғанда нәзәрийә җәһәттин алғанда һазирқи мумкин болидиған әң күчлүк қоралларниң бири. Әмма мәсилә униң қандақ йолға қоюлушида. Хадсон институтиниң доклатида бу қанунниң техиму күчлүк йолға қоюлуши тоғрисида бәзи муһим тәвсийәләр оттуриға қоюлған, дейиш мумкин. Мәсилән, америка чеграсидин кериши чәкләнгән мәһсулатларниң қайта експорт қилинишни чәкләш керәк; қайта-қайта хилаплиқ қилғанларға еғир иқтисадий җәриманә қоюлуши керәк. Йәнә бир интайин муһим бәлгилимә ‛әң төвән қиммәт‚ һәққидики өлчәм йочуқини етип ташлаш керәк. Чүнки һазирқи қанун бойичә SHEIN вә Temu ға охшаш ширкәтләр қиммити 800 америка доллиридин төвән болған кичик оралмиларни таможнидин тәкшүрүшсиз киргүзәләйду. Әмма бу мәһсулатларниң уйғур мәҗбурий әмгики билән четишлиқ болуш еһтимали әң юқири. Доклатта йәнә тибәтләргә четишлиқ мәҗбурий әмгәк мәсилисиму оттуриға қоюлған, . Униңдин башқа американиң бу мәсилидә башқа дөләтләр билән маслишишқа интайин еһтияҗлиқ икәнликини һес қилдим. Бәзи дөләтләрдә мушуниңға охшаш һәрикәтләрниң башланғанлиқини билимән.”

Мәзкур доклат елан қилинғандин кейин хитай мәтбуатлири уйғурларниң юқири пән-техникилиқ деһқанчилиқ машинилиридин пайдилинип йеза игилики билән шуғуллиниватқанлиқи, лекин американиң бу хилдики қәстән “путақ тепиши” түпәйлидин уйғурлар үчүн хизмәт пурсәтлириниң азийип кәткәнлики илгири сүрүлгән инглизчә хәвәрләрни арқа-арқидин тарқатқан. Америка вәтән хәвпсизлики министирлиқиниң 16-майдики баянатида көрситилишичә, уйғур мәҗбурий әмгики билән ишләпчиқирилған пахта мәһсулатларниң америка базириға киришиниң алдини елиш үчүн, хитайниң пахта тиҗарити билән шуғуллинидиған 26 ширкити қара тизимликкә киргүзүлгән. Униңдин башқа байден һөкүмити 14-апрел күни хитайниң токлуқ аптомобил, күнтахта батарейәси, полат-төмүр, алюмин вә давалаш үскүнилиригә қарита таможна беҗини ашуридиғанлиқини елан қилғаниди. Адриян зенз әпәнди хитайниң “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” һәққидә тарқатқан хәвәрлиригә баһа берип мундақ деди:

“бу мәһсулатларниң бәзилири, мәсилән, пахта мәһсулатлири хитайниң експорт базири үчүн интайин муһим. Шуңа көрәләймизки бу қанун хитайниң иқтисадиға муәййән тәсир көрсәтти. Шуңа улар бу қанунға қарши тәшвиқатини күчәйтиватиду. Мән бу қанунниң райондики уйғурларға иқтисадий җәһәттин зиян салидиғанлиқиға ишәнмәймән. Чүнки уйғур мәҗбурий әмгикиниң пайдисини хитайлар көрүватиду. Уйғурлар хитай игидарчилиқидики ширкәтләрдә мәҗбурий ишлитилиду. Уйғурларға бәрибир яхши мааш берилмәйду. Әгәр зиян тартқан болса ширкәтләрни йүргүзүватқан хитай тиҗарәтчиләр зиян тартиду вә ақивәттә хитай дөлити зиян тартиду, дегән гәп. Бу наһайити аддий қаидә. Мәҗбурий әмгәккә аит испатлар пүтүнләй хитай һөкүмитиниң һөҗҗәтлирини асас қилған. Биздә йәнә уйғур мәҗбурий әмгәк күчлирини йөткәш тоғрисида гуваһчиларниң баянлири бар. Шуңлашқа хитай һөкүмитиниң бу пакитларға қарши турғудәк йоли йоқ. Улар пәқәт ялғанчилиқ, хата учур тарқитиш вә қарши тәшвиқатларнила қилалайду.”

Бу җәһәттә оливия енос ханим мушу хил қарашқа майил икәнликини тәкитләйду. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “буниңда пәқәт уйғурларнила мисал қилиш һаҗәтсиз. Тарихқа қарайдиған болсақ хитай компартийәси коллектип һалда кишиләрни мәҗбурий әмгәккә селип кәлгән. Хитай һөкүмити өзигә яқмиған нәрсиләрниң һәммисини инкар қилиду. Әмма уйғур лагер шаһитлириниң гуваһлиқлири вә башқа дәлил-испатлар хитай компартийәсиниң ялғанчилиқидинму күчлүк.”

Оливия ханимниң қаришичә, һазир һәммидинму бәкрәк кишини һәйран қалдуридиған ишларниң бири уйғур мәҗбурий әмгикигә җиддий муамилә қилинмаслиқ һесаблиниду. Уйғурлар қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләрниң нишани болуватқанда сиясийонларниң буниңға техиму күчлүк көңүл бөлүши нөвәттики әң җиддий мәсилиләрдин болуши керәк. У бу һәқтә сөз болғанда “мениңчә бу мәсилә кәлгүсидә техиму күчлүк диққәт тартиду, дәп ойлаймән” дәйду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.