Shahitlar: “Mehbuslarni mejburiy emgekke sélish xitay türmilirining iqtisadiy menbelirining biri”

Muxbirimiz méhriban
2021.08.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
urumchi-sheherlik-1-turme-2.jpg Ürümchi sheherlik 1-türme. 2014-Yili 24-séntebir, ürümchi.
RFA

Xitay jama'et xewpsizlik ministirliqi 5-awghust bayanat élan qilip, 14-iyul küni amérika kéngesh palatasida maqulluqtin ötken “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesi” ni “Junggoning shinjangni idare qilish siyasitige qara sürkigenlik” dep eyibligen.

Xitay j x ministirliqining bayanatida Uyghurlargha qaritilghan mejburiy emgek, zor kölemlik tutqun, qiynap soraq qilish, yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisi qatarliqlarning mewjut emesliki tekitlen'gen.

“Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesi” bu yil 14-iyul küni amérika kéngesh palatasida awazgha qoyulup toluq qollash bilen awazdin ötkenidi.

Melum bolushiche mezkur qanun layihesini amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo we kéngesh palata ezasi jéf mérkléy birlikte tonushturghan. Sénator marko rubiyo bu heqtiki bayanatida mundaq dégen: “Biz xitay kompartiyesining insaniyetke qarshi élip bériwatqan jinayi qilmishlirigha köz yumalmaymiz, shundaqla herqandaq shirketning bu dehshetlik zulumgha shérik bolup payda élishigha yol qoymaymiz”.

Chet'ellerdiki Uyghurlardin gollandiyediki lagér shahiti qelbinur sidiq xanim, türkiyediki sabiq mehbus mexmutjan tewekkül ependi we 2016-yili amérikagha kélip yerleshken sawut ependiler radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay jama'et xewpsizlik ministirliqi inkar qilishqa urunuwatqan “Mejburiy emgek” ning emeliyette Uyghur diyaridiki xitay türmiliri we lagérlarda omumlashqan ehwal ikenlikini bildürdi.

Gollandiyediki lagér shahiti qelbinur sidiq xanimning bildürüshiche, u 2018-yili ürümchidiki mezgilide, aqtu nahiyesidiki atalmish “Qayta terbiyelesh mektipi” din ürümchidiki “Shinjang tengritagh qurulush matériyalliri shirkiti” ning sémont matériyallar zawutigha yötkep kélinip mejburiy emgekke sélin'ghan yüzdin artuq Uyghurning toluq qamal qilin'ghan halette, töwen ma'ash bilen her küni 12 sa'etlep éghir emgekke sélinish ehwaligha shahit bolghaniken.

Türkiyedin ziyaritimizni qobul qilghan mexmutjan tewekkül ependi özi 2013-yili siyasiy jinayet gumani bilen tutqun qilin'ghan mezgilni eslep, uning bilen bir kamérgha qamalghan türmidashliridin ijtima'iy jinayet bilen tutqun qilin'ghan mehbuslarning türme ichidiki chamghurluqta mejburiy emgekke sélinidighanliqini, emma ulargha héchqandaq heq bérilmeydighanliqini bildürdi.

Mexmutjan ependi yene özi türmidin qoyup bérilgendin kéyin, ürümchi 3-türmisidiki bir tonushini yoqlap türme ziyaritige barghinida, tonushining türme ichidiki zawutta ishleydighanliqidin xewer tapqanliqini we türme derwazisi aldida mehbuslarning saqchilarning nazaritide mejburiy emgekke sélin'ghan körünüshni körgenlikini bildürdi.

Nöwette amérikada yashawatqan sawutjan ependining bildürüshiche, uning bilen aliy mektepte oqughan birqanche neper sawaqdishi türme saqchisi bolghanliqi üchün ular ürümchidiki “Ayallar zeher tashlash merkizi”, “Ürümchi ayallar türmisi” we “Ürümchi 3-türmisi” diki mehbuslarning mejburiy emgekke sélinidighanliqi we türme ichide qurulghan zawutlarda ishlen'gen mehsulatlarning bazargha sélinishi qatarliq ehwallargha shahit bolghaniken.

Sawutjan ependi, 2016-yili amérikagha kélishtin ilgiri yeni 2012-2011 yillarda, “Ürümchi ayallar zeher tashlash merkizi” de türme saqchisi wezipisidiki sawaqdishining hawalisi bilen qeshqerlik sodigerning türmidiki ayal mehbuslargha keshtiletken popayka tijaritide xam we pishshiqlan'ghan mehsulatlarni türme ichige ekirish we türme sirtigha toshush arqiliq, bir mezgil turmushini qamdighanliqini bildürdi.

Sawutjan ependi yene “Ürümchi ayallar zeher tashlash merkizi” de türme saqchisi bolup ishleydighan bu sawaqdishining uninggha ürümchidiki köpligen “Quruq yuyush dukanlirining” türmiler bilen toxtam tüzüp türmidiki ayal mehbuslargha kir yughuzidighanliqini éytip, unimu bu xil tijaretke dewet qilghan bolsimu, emma özining bu tijaretni ret qilghanliqini bildürdi.

2017-Yildin kéyin, Uyghurlarning lagérlargha qamilish ehwali dunyagha ashkarilan'ghandin kéyin, amérika bashchiliqidiki gherb démokratik döletliride Uyghurlarning qul emgiki we mejburiy emgekke sélinishigha chétishliq xitay shirketlirige qarita tedbirler élinishqa bashlidi. Melum bolushiche amérika hökümiti téxi yéqinda, yeni 7-ayning axiri Uyghur éli we xitay tewesidiki jem'iy 14 shirketni Uyghurlargha qaritilghan irqiy qirghinchiliqta roli bar, dep jazalighan. Shundaqla yene Uyghur élidiki teminlesh zenjirlirige munasiwetlik yéngi soda körsetmisini élan qilip, amérika shirketlirini Uyghur élidiki mejburiy emgekke chétilip qélishtin qattiq agahlandurghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.