Америкаға кириши чәкләнгән җовән кийим-кечәк шеркитиниң лагер билән бирләштүрүлгән кархана икәнлики дәлилләнди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-09-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Хитай һөкүмитиниң 1 милйондин 3 милйонғичә уйғурни «кәспий тәрбийәләш мәркизи» дәп ативалған йиғивелиш лагерида хорлиғандин башқа йәнә түрмә шәклидики карханиларда мәҗбурий йосунда һәқсиз ишлитиватқанлиқиға даир учурларниң испатлиниши билән, америка һөкүмити уйғур диярида ишләнгән хитай мәһсулатлирини чеграда тутуп қелиш буйруқи елан қилди.

Американиң бу йеңи «тутуп қелиш буйруқи» тизимликигә киргән «или җовән кийим-кечәк ишләпчиқириш чәклик ширкити» алаһидә диққитимизни қозғиди. Чүнки «җовән кийим-кечәк боюмлири ширкити» дегән нам йеқинда бир аңлиғучимиздин тапшуруп алған учурдиму тилға елинған иди.

Явропадин исмини ашкарлимаслиқ шәрти билән учур бәргүчи бу уйғур өз сиңлисиниң 2 йилдин буян ғулҗа наһийәсигә қурулған «җовән кийим-кечәк шеркити» дә мәҗбурий ишлитиливатқанлиқидин хәвәр тапқанлиқини ейтқан иди.

Униң радийомизға әвәткән учурида или области ғолҗа наһийәси (җелилйүзи) гә орунлашқан хитай фабрикилири вә башқа һәрхил фабрика һәм ширкәтлириниң орни һәмдә сехларниң сүрәтлири изаһлап көрситилгән. Учурда мундақ дейилгән: «ғулҗа наһийәсидә һөкүмәтниң тәклип қилиши билән ичкириниң норғун кичик һәм оттора типтики карханилириниң ишләпчиқириш сехлири орунлашқан болуп, даңлиқ маркилиқ пәләй, сомка, кийим-кичәк вә башқа нәрсиләрни ишләп чиқиридикән. Уларни росийә һәм явропа, америкаға експорт қилидикән.» 

Мәзкур учурда йәнә мундақ дейилгән: «бу завут-карханиларға баҗ кәчүрүм қилинған, ток, су, иҗарә һәққидин тартип йәрлик һөкимәт үстигә алған. Бу фабрикиларда лагердикиләрни бикарлиқ дегүдәк ишлитидикән. Улар күнигә он нәччә саәт ишләйдикән. Вәзиписини орундиялмиғанлар түрлүк җазаларға учрайдикән.» 

У сиңлисиниң икки йилдин буян җелилюздики «җовән пәләй завути» да мәҗбурий ишлитиливатқанлиқидин хәвәр тепип, сүний һәмра хәритиси арқилиқ униң орнини тепип чиққан.

Униң бизгә әвәткән сүний һәмрадин тартилған сүрәт вә хәритиләрдин, «җовән ширкити» ниң орни «җяфаң кийим санаәт бағчиси» дәп бәлгә қоюлған, рәт-рәт селинған сех вә биналар бар чоң бир қоршавлиқ даириниң ичидә икәнлики мәлум болди. Әмма у тәминлигән «җовән кийим-кечәк ширкити» ниң баш дерктори ваң шинхуаниң исим карточкисидики телефон номурлири изчил уланмиди.

У сиңлиси мәҗбурий ишләватқан бу завутта қуллуқ әмгики билән ишләнгән малларниң америкаға експорт қилинидиғанлиқини билгәндин кейин, өзиниң бу һәқтә игилигән учурлирини радийомизға вә американиң мунасивәтлик органлириға әвәткән.

Америка таможға вә чегра қоғдаш идарисиниң мунасивәтлик тәкшүргүчи хадими «җовән кийим-кечәк ширкити» гә тәдбир қоллиниш қарарини елишта радийомизға әвәтилгән мушу хилдики йип училириниңму бәлгилик рол ойниғанлиқи җәзимләштүрди.

Бу һәқтә хитай таратқулирида ашкара болушичә, «җовән кийим-кечәк ишләпчиқириш чәклик ширкити» җяңсулуқ хитай содигәр460 милйон йүән шәхси мәбләғ салған, чәклик мәсулийәт ширкити болуп, 2017-йили 11-айда йәни лагерлар билән бир мәзгилдә қурулған. Хирум қолқап вә юң қолқапни өз ичигә алған кийим-кечәк боюмлирини ишләпчиқириш вә експорт қилишни асас қилидикән.

Или областиниң һөкүмәт торида берилгән ғулҗа наһийәси «җяфаң» )аилә ( тоқумичилиқи, кийим-кечәк кәсипләр бағчиси һәқиқдики тонуштурушта мундақ дейилгән: «ғулҗа наһийәсидики или йидуң санаәт райони җяфаң кйим-кечәк кәсипләр бағчиси қурулуши көлими тәхминән 160 мо келиду, 2016-йили 9-айда башланған болуп, 15 сех ишқа киришип, 15 кийим-кечәк карханиси бу бағча районида маканлишиш келишими имзалиған. 2017-Йили 8-айда шинҗаң йитуң йипәк йоли кийим-кечәк вә зибу-зиннәт чәклик ширкити, шису кийим-кечәк чәклик ширкити қатарлиқ йәттә кархана аилә тоқумичилиқи, кийим-кечәк кәсипләр бағчисиға арқа-арқидин маканлишип, 2000 ға йеқин деһқанни ишқа орунлашти.» 

Һалбуки, бу санаәт бағчисида «җовән» шеркитигә охшаш хитай шеркәтлиридин башқа лагерниңму орунлашқанлиқи, ишчиларниң мәҗбурй ишлитиливатқан сабиқ лагер тутқунлири яки шу шеркәтләргә яндаш қурулған лагердики тутқунлар икәнлики ашкарланди. 

2019-Йили қазақстанға чиққан қазақ лагер шаһити гүлзирә авулқан қизи илгири радийомиз зияритини қобул қилғанда, өзиниң-2017йили-7айдин 2018-йил 10-айғичә ғулҗа шәһиридики мәлум лагерда 15 ай ятқанлиқи, лагердин қоюп берилип йәнә мәлум лагер ичигә қурулған пәләй завутида 3 ай мәҗбурий әмгәккә селинғанлиқини баян қилған иди.

Гүлзирә ханим биз әвәткән җовән шеркити вә җяфаң санаәт бағчисға даир сүрәтләрни көргәндин кейин, бу җайни дәрһал тонувалди. У мундақ деди: «бу җяфаң, мән у җайдики пәләй завутида 3ай ишлидим, җовән пәләй завути, лагер һәммиси шуниң ичидә. Лагер билән охшаш. Һазир ойлисамму йүрүкүм йиғлайду, чидимаймән. . .» 

Биз игилигән учурлардин җовән ширкитиниң адреси ғулҗа наһийиси йидоң йеник тоқумичилиқ санаити райони, җяфаң тиккүчилик санаити бағчисиға җайлашқанлиқи мәлум болған иди.

Гөлзирәниң тәсвирлишичә, җовән ширкитиниң пәләй ишләш сехлири қоршарға елинған районниң бир четидики икки қәвәтлик бинаға җайлашқан болуп, иккинчи қәвитидики һәр хил хирум пәләй )қолқаплар ( ни ишләш сехида 200 йүздин артуқ уйғур вә қазақ лагердин чиққан яки лагерда йетиватқан аяллар билән биллә ишлигән.
«Асти-үсти икки қәвәттә аз дегәндә 500 уйғур вә қазақ, аз санда туңган қиз-аяллар бар,» дәйду гүлзирә.

Гүлзирә авулқан қизиниң билдүрүшичә, у лагердин қоюп берилгәндә, мәһәллә комитетидикиләр уни мәҗбурий һалда бу санаәт бағчисиға орунлаштурған. 

Униң дейишичә, лагердин чиққанларниң ичидә хитайчиси яхширақлири хитайдики завутларға йөткәп кетилсә, өзигә охшаш хитайчиси аҗизрақлири йәрликтә қурулған хитай завутлирида ишләшкә мәҗбурлинидикән.

Гүлзирә җовән ширкитидә пәләй тикишкә орунлаштурулған. 

У 3 ай ичидики кәчмишлирини әсләп мундақ деди: «сех билән лагерниң арилиқи аптобуста 20 минут келиду, сақчилар бейҗиң вақти әттигән саәт 6:30 да қап қараңғуда, бизни аптобусларға селип сехқа елип келиду. Һәммә йәрдә сақчилар қаравуллуқ қилиду. Арилиқта 40минут тамақ вақтини чиқиривәткәндә, башқа вақитта иш бесиминиң еғирлиқидин су ичишкиму рухсәт йоқ. Кәч саәт 6-7 ләрдә иштин чүшүмиз. Лагерға қайтип келип йәнә меңә ююш өгинишлиригә қатнишимиз. 17 яштин 70 яшқичә болған уйғур, қазақтин башқа бир-икки тал туңганларму бар аримизда.»

У қулға охшаш еғир әмгәккә селинғанлиқини тәсврләп бәрди: «һәр биримиз күндә 20 пәләйни пүткүзишимиз шәрт. Бир җүпини тикишкә йерим саәттин 50минутқичә вақит кетиду. Мениң көзүм 15 ай қараңғу лагерда хитайчә өгиниш җәрянида начарлашқан болғачқа, вәзипәмни һәргизму түгитип болалмидим. Аран 11 тални тикәлидим. Аримизда апимизниң йешидики чоң аялларму бар, уларға техиму тәс, бир-биримизгә ярдмлишип йүрүп түгитимиз. Чүнки вәзипини пүттүрәлмисәк һәр түрлүк җаза йәймиз, һәтта қайтидин лагерға кирисиләр, дәп қорқутиду.»

«3Ай яхши ишлисәң, 600 йүән беримиз, қанчә җиқ тиксәңлар шунчә җиқ пул алисиләр» дәп вәдә қилған җовән шеркити гүлзирәни 3 ай шундақ еғир ишлитип, ахирида пулму бәрмигән, һәтта уни бу ширкәттә өзиниң бикарлиқ маһарәт өгәнгәнлики йезилған қәғәзгә қол қоюшқа қистап: «қәғәзгә қол қоймисаңлар, қайтидин өгинишкә барисән,» дәп тәһдит салған. 

Гүлгинә «иш һәққимни алмиғучә қол қоймаймән» дегини үчүн сақчиларниң таяқ-думбасиға учриған икән. 

Гүлзирә йүзлигән аҗиз аялларни қул қиливатқан зомигәр хитайларниң бу қан-тәр бәдилигә пүткән малларни чәтәлләргә сетип пайда еливатқанлиқидин ичи ешидиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «биз тиккән у хурум пәләйләрниң хитайда сетилиш баһаси 250йүән, әң әрзиниму 180 йүән икән. Уларни америка, германийәгә сатимиз, чәт мәмликәтләргә кетииду, дейишкән иди.» 

Гүлзирәдин өзи ишлигән голф пәләйлирини өз ичигә алған қиммәт баһалиқ һәр хил қолқапларға қандақ маркилар чапланғини сориғинимизда, у: «биз пәқәт пәләйләрни ишләймиз, улар маркиларни башқа сехларда яки ичкий хитайға елип кетип чаплайдикән,» дәп җаваб бәрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт