Xitay yawropa ittipaqi bilen bolghan meblegh sélish kélishmide mejburiy emgekni chekleshke wede bergen

Muxbirimiz erkin
2020-12-31
Share
Xitay yawropa ittipaqi bilen bolghan meblegh sélish kélishmide mejburiy emgekni chekleshke wede bergen Ishchilar ürümchidiki dawalash üsküniliri zawutida qoghdash kiyimi tikiwatqan körünüsh. 2020-Yili 27-yanwar, ürümchi.
REUTERS

Yawropa ittipaqi bilen xitay 7 yildin béri söhbet élip bériwatqan meblegh sélish kélishimide 30-dékabir kuni ortaq pikir hasil qildi. Gérmaniye bash ministiri anjéla mérkel yawropa komissyesining prézidénti ursula fon dé'ér léyén qatarliqlar bilen 30-dékabir xitay kompartiyesining bash sékritari shi jinping bilen ortaq tor yighini ötküzüp, kélishim élan qildi. Yawropa komissiyesining 29-dékabir élan qilghan bayanatida éytilishiche, xitay xelq'ara emgek teshkilatining mejburiy emgekni cheklesh toghrisidiki ehdinamisini testiqlash üchün "Dawamliq we izchil tirishchanliq korsitish" ke maqul bolghan.

Yawropa komissiyesi xitayning mejburiy emgekni chekleydighanliqigha wede bergenlikini bildürsimu, lékin kélishim kishilik hoquq teshkilatlirini epsuslandurghan. Ularning éytishiche, kélishimde xitayning Uyghur mejburiy emgikini bikar qilishqa a'it éniq bir méxanizim yoq bolup, ular kélishim yawropa parlaméntida awazgha qoyulghanda parlamént ezalirining uninggha jiddiy inkas qayturushini ümid qilidiken.

Gérmaniyediki "Tehdit astidiki xelqler teshkilati" ning meslihetchisi hanno shedlér 30-dékabir ziyaritimizni qobul qilip, yawropa parlaméntining mejburiy emgekni bikar qilishni kélishimge kirgüzüshni telep qilishini ümid qildi. Hanno shedlér mundaq deydu: "Bizning endishimiz bu kélishimde mejburiy emgek mesilisi ünümlük hel qilinmighan. Biz bu kélishim yawropa parlaméntigha kelgende ularning yawropa komissiyesige bésim ishlitishi, kélishimge tüzütüsh kirgüzüp, xitay hökümitining mejburiy emgekni bikar qilidighanliqini kélishimge kirgüzüshi kérek."

Uning éytishiche, bu kélishimde xitay hökümiti peqet mejburiy emgekni chekleshke tirishchanliq körsitidighanliqini bildürgen, lékin mejburiy emgekni ishlitiwatqanliqini étirap qilmighan.

Hanno shedler xitayning mejburiy emgekni bikar qilishigha konkirét waqit jedwili békitilishini telep qilip: "Bizning meydanimiz xitay hökümiti dölet ichide intayin küchlük. 'biz mejburi emgekni bikar qilishqa tirishimiz' dégini kelgüside mejburiy emgek bolmaydu, dégenlik. Bizge uning küchlük ikenliki melum. U mejburiy emgekni derhal toxtitishning waqit qerelini békitishi kérek. Mesilen, yawropa ittipaqi 2022-yili yanwargha qeder xitayda mejburiy emgekning barliqini bayqisa, uning kélishimge xilapliq qilghanliqi üchün imbargo yürgüzülidighanliqi éytilishi lazim. Shunga bu kélishim bizning nezerimizde yéterlik emes," dédi.

Yawropa ittipaqining xitay bilen meblegh sélish kélishimi hasil qilishida xitayning lagér ichi we sirtidiki milyonlighan Uyghurni xitay karxanilirida, paxtizarliq, yéza-igilik meydanlirida mejburiy emgekke sélishi chong tosalghugha aylan'ghan. Yawropa parlaménti ikki terep kélishim hasl qilishning harpisida qarar maqullap, kélishimning mejburiy emgek mesilisini hel qilishini telep qilghan. Fransiye eger xitay mejburiy emgekni bikar qilmisa, uning bilen kélishim imzalashni tosuydighanliqini bildürgen idi.

Dunya Uyghur qurultiyining qarishiche, xitayning wedisige emel qilishi gumanliq iken. Mezkur teshkilatning programma dériktori zumret'ay erkin 30-dékabir ziyaritimizni qobul qilip, yawropa komissiyesining qarari ozlirini qattiq epsuslandurghanliqini bildürdi. Zumret'ay erkin mundaq deydu: "Meblegh sélish kélishimi hasil qilip bizni nahayiti epsuslandurdi. Chünki ikki hepte awwal jiddiy qarar maqullap turup yene 'bu kélishimge qol qoyimiz' dep xewer bériwatidu. Bu bizge 'Uyghurlar kishilik hoquqidin soda kélishimi téximu muhim' dégen bir signalni berdi."

Zumret'ay erkinnng éytishiche, milyonlighan Uyghurni mejburiy emgekke séliwatqan bolsimu, lékin uni inkar qilip kéliwatqan bir döletning "Biz mejburiy emgekni chekleymiz" dep wede bérishi ziddiyetlik iken. U buningda xitayning wedisini ijra qildurush méxanizimi éniq emeslikini bildürdi. Zumret'ay erkin mundaq dédi: "Biz bu wedisige emdi ishenmeymiz. Chünki xitay yawropa ittipaqigha ehdinamini testiqlaymiz, dégini bilen bular hazirgha qeder 'mejburi emgek yoq' dep kéliwatqan dolet. Buni chiqip 'biz testiqlaymiz' dése bir xil ziddiyetlik bolup qalidu. Uning üstige u bu wedini bergen bilen uni ijra qildurush méxanizimi éniq emes. Yawropa ittipaqining buninggha qandaq kapaletlik qilidighanliqi bizgimu melum emes."

Yawropada xitayning wedisige emel qilishigha guman bilen qaraydighanlar yalghuz dunya Uyghur qurultiyi emes. Fransiyelik bezi mutexessislerning qarishiche, yawropa ittipaqi bu mesilide bek aldiraqsanliq qilghan. Fransiyediki ataqliq xitayshunas mariye xolizmen xanim 30-dékabir bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, özining buninggha heyran qalghanliqini bildürdi.

Mariye xolizmen mundaq deydu: "Bu kélishimni imzalashning aldida amérika prézidénti bilen yawropa ittipaqining meslihetleshmigenlikidin bek epsuslinimen. Eger yawropa ittipaqi bilen amérika bu toghrisida sözleshken bolsa téximu aqilaniliq bolatti. Bu bizning menpe'etimizni azaytti. Bundaq kélishimlerni xitay hökümiti bilen imzalashqa qarighanda démokrattik döletler bilen imzalash bizning menpe'etimizge paydiliq. Shunga buninggha heyran qaldim. Yawropa ittipaqining buninggha aldiraqsanliq qilishining hajiti yoq idi."

Uning tekitlishiche, yawropa ittipaqining xitay bilen uning wedisige emel qilmaydighanliqini bilip turup bundaq kélishim imzalishidiki seweb uning qiziqishini qozghighan. Mariye xolizmen, xitay bilen bundaq bir kélishim imzalighanda tedbirlik bolush kéreklikini bildürüp: "Yawropa ittipaqi xitayning wedisige emel qilmaydighanliqini öz közi bilen körüp turupmu néme üchün bundaq kélishim imzalaydighanliqi méning qiziqishimni qozghidi. Eger siz xitay bilen bundaq kélishim imzalisingiz, siz choqum gézi kelse kélishimni bikar qilalaydighan yaki xitayni tekshüreleydighan bir sistéma qurup chiqishingiz kérek," dédi.

Uning tekitlishiche, Uyghurlarning weziyiti buning tipik misali iken. U xitay hökümitining az dégende bir milyon Uyghurni lagérlargha qamighan we mejburiy emgekke séliwatqan bolsimu, biraq xelq'araning bu lagérlarni tekshürüp, ularning ehwalini igilishige yol qoymaywatqanliqini bildurdi.

Yawropa ittipaqi bilen xitay otturisidiki meblegh sélish kélishimi resmi imzalansa, bu kélishim yawropa parlaméntining testiqlishigha sunilidu. "Tehdit astidiki xelqler teshkilati" ning meslihetchisi hanno shedlérning bildürüshiche, bu kélishim yawropa parlaméntigha sunulghanda, ularning kélishimni tepsiliy körüp chiqishi, kishilik hoquq we mejburiy emgek mesilisige keskin ipade bildürüshini ümid qilidiken.

U mundaq didi: "Men yawropa parlaméntining kélishimde némiler yézilghanliqini tepsiliy körüp chiqishini, uning küchlük ibarilerni ishlitishini, xitay kishilik hoquq xatirisige qarshi turush iradisini ipadilep, mejburiy emgek mesiliside téximu keskin bolushini, yawropa ittipaqi we parlaméntining yawropa ölchemlirini qoghdash, xitayning uninggha emel qilishigha kapaletlik qilishi üchün téximu küchlük we téximu keskin bolushini kütimiz. Chünki xitayning oz wedisige xilapliq qilghanliqigha a'it nurghun misallar bar."

Biraq yawropa komissiyesi meblegh sélish kélishimini mu'eyyenleshtürüp, uning xitayda yawropa meblighighe adil riqabet muhiti yaritishini ümid qilidighanliqini ilgiri sürmekte. Yaropa kmomissiyesining prézidénti ursula fon dé'ér li'én 30-dékabir tiwittérgha kélishim heqqide uchur yollap, yawropa ittipaqining "Tijaretke ochuq, emma mas qedemlik, adil riqabet we qimmet qarishigha baghliq" ikenlikini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet