Tonulghan Uyghur siyasiy erbabi, tarixchi muhemmet'imin bughraning wapatining 56 yilliqi xatirilendi

• Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
  2021-06-17

2021-Yili 6-ayning 14-küni Uyghurlarning 20-esirde ötken meshhur tarixchisi we siyasiy rehberliridin biri bolghan muhemmet'imin bughraning wapat bolghanliqigha 56 yil tolghan kün. Bu kün munasiwiti bilen türkiyediki bezi biloglar, ijtima'iy taratqularda we ammiwi teshkilatlarning tor betliride merhum muhemmet'imin bughrani xatirilep, maqaliler, eslimiler, süretler we qisqa xewerler tarqitildi. “Uyghurnét” bilogining mes'uli, péshqedem pa'aliyetchi hamutxan göktürk ependi, eysa yüsüp alptékin wexpisining re'isi doktor ömer qul ependi, sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayettulla oghuzxan ependiler élan qilghan “Sherqiy türkistan dewasining harmas küreshchisi muhemmet'imin bughrani rehmet we minnetdarliq bilen xatirileymiz” serlewhilik maqale bilen köp sanda Uyghur ziyaliylar we pa'aliyetchiler ijtima'iy taratqulirida élan qilghan “Wapat bolghanliqining 56-yilida muhemmet'imin bughra” mawzuluq maqalilerde muhemmet'imin bughraning hayati, ish-izliri, küreshliri, yazghan eserliri we idiyesi qatarliqlar bayan qilin'ghan. Istanbuldiki sherqiy türkistan wexpisining re'isi muhittin januyghur élan qilghan “Weten üchün wetinidin ayrilghan siyasiy erbab muhemmet'imin bughrani wapatining 56-yilida xatirileymiz” mawzuluq maqalide muhemmet'imin bughraning tughulup ösken xotende bashlinip 1965-yili 6-ayning 14-küni türkiyening paytexti enqerede wapat bolghuche dawamlashqan küresh hayat sergüzeshtliri tepsiliy bayan qilin'ghan. Mezkur maqalide muhemmet'imin bughraning Uyghurlarning erkinlikke érishishi üchün elem we qelem kürishi élip barghan, tarixta öchmes zor netijilerni qolgha keltürgen tarixiy shexs ikenliki alahide tekitlen'gendin sirt, uning türkiyege kelgendin kéyin xelq'arada élip barghan pa'aliyetlirimu alahide gewdilendürülgen.

Muhemmet'imin bughraning aldida chong bolghan, bundin 56 yil burun enqerede bughraning depne murasimigha qatnashqan, hazir gérmaniyede yashawatqan dunya Uyghur qurultiyining sabiq re'isi erkin aliptékin ependi so'alimizgha yanfon uchuri arqiliq jawab bérip, hayati boyiche küresh yolida nurghun qiyinchiliqlarni yenggen muhemmet'imin bughraning pütün ömrini sherqiy türkistanning azadliqigha atighanliqi, uning qoligha qoral élip urushqa qatniship yaridar bolghan ghazi ikenliki özining, uni hörmet we séghinish bilen esleydighanliqini bildürdi.

Kéyinki yillarda chet'eldiki bezi Uyghurlar muhemmet'imin bughrani öz ichige alghan “Üch ependiler” ning eyni zamandiki xitay hakimiyitidin musteqilliq telep qilmay “Aliy aptonomiye” telep qilghanliqini ilgiri sürüshmekte. Bu heqte köz qarishini igilesh üchün enqerediki xajettepe uniwérsitéti tarix oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. U, muhemmet'imin bughra qatarliq “Üch ependi” ning xitaydin aliy aptonomiye telep qilghan bolsimu, xitay hökümitining ularning teleplirige yéqin kelgili unimighanliqini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi muhemmet'imin bughra qatarliqlarning eng axirqi nishanining sherqiy türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüsh ikenlikini bildürdi.

Muhemmet'imin bughra xoten, qeshqer, afghanistan, xitay we ürümchide millitining azadliqi üchün küresh qilghandin kéyin 1952-yili 1-ayning 30-küni türkiyening paytexti enqerege yétip kelgen kündin béri, kéche-kündüz démey harmay-talmay Uyghur dewasi üchün küresh qilghan. Türkiyening dölet rehberlirige, shundaqla islam dunyasigha we xelq'ara jama'etchilikke sherqiy türkistan mesilisini anglitishqa tirishqan. Uni türkiyediki dewaning ulini salghan shexs déyishke bolidu.

Istanbuldiki sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetulla oghuzxan ependi muhemmet'imin bughraning weten ichi we sirtida sherqiy türkistan dewasigha qoshqan töhpisige yuqiri baha bergendin kéyin, Uyghurlarning muhemmet'imin bughrani rehmet bilen xatirileydighanliqini otturigha qoydi.

20-Esirde ötken meshhur Uyghur siyasiy erbabi, tarixchi muhemme'i'imin bughra 1901-yili xotende dunyagha kelgen bolup, 1965-yili 6-ayning 14-küni türkiyening paytexti enqerede alemdin ötken. U, enqerediki jebeji esriy qebristanliqigha depine qilin'ghan. Merhum toghriliq türkiyede ikki kitab, 20 parche etrapida maqale élan qilin'ghandin sirt, uning nami köp tomluq islam qamusigha kirgüzüldi. Türkiyediki sulayman demirel uniwérsitéti tarix fakultéti oqutquchisi abdulla baqir ependi “Sherqiy türkistan milliy musteqilliq herikiti we muhemmet'imin bughra” namliq doktorluq ilmiy maqalisini yézip, 2005-yili neshr qildurdi. Türkiye dölet téléwiziyesi t r t muhemmet'imin bughra heqqide höjjetlik filim ishlep tarqatti.