Tonulghan yazghuchi abduxaliq mexmudof: "Men körgen dozax"

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-03-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Abduxaliq mexmudofning "Men körgen dozax" kitabining muqawisi.
Abduxaliq mexmudofning "Men körgen dozax" kitabining muqawisi.
RFA/Oyghan

Melumki, qazaqistan Uyghur yazghuchiliri Uyghur xelqining kündilik tirikchiliki, uning ijtima'iy, medeniy mesililiridin tashqiri yene milliy mesililirinimu teswirleshni asasiy wezipiliridin biri qilip belgiligen idi. Bolupmu Uyghurlarning wetinining azadliqi, musteqilliqi üchün élip barghan milliy-azadliq herikitini, basqunchilarning xelq üstige élip kelgen zulumini, hiyle-neyrenglirini teswirlesh Uyghur edebiyatidiki asasiy wezipilerge aylandi.

Qazaqistan Uyghur yazghuchiliri öz ijadiyitide omumen xitay basqunchiliqining aqiwetlirini, Uyghurlar béshigha chüshken azab-oqubetlerni teswirleshni bügün'giche dawam qilmaqta. 

Ene shundaq ediblerning biri satirik yazghuchi we sha'ir abduxaliq mexmudofning yéqinda "Men körgen dozax" namliq kitabi almutada yoruq kördi. Kitabning kirish qismida éytilishiche, yazghuchidiki milliy héssiyatning oyghinishigha 1958-yili Uyghur élida élip bérilghan "Istil tüzitish" siyasiy heriket netijiside ataqliq sha'ir téyipjan éliyéfni "Tügimes naxsha" shé'iri arqiliq jazagha tartqanliqi seweb bolghan iken. On basma tawaq hejimdiki mezkur kitabta yazghuchining powést we hékayiliri, letipe we shé'irliri orun alghan. 

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan yazghuchi abduxaliq mexmudof mundaq dédi: "Men körgen dozax déginim men 15-16 yashlarghiche wetinimizdiki körgen, bilgenlirim, anglighanlirim, hés qilghanlirimdur. Bu yaqqa chiqqandin kéyinki dewrde xitayda körgenler bir toplam bolup chiqti. Bular peqet bügünla emes, belki ene shu 60-yillarda yézilghan nersiler."

Abduxaliq mexmudof xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasiti bashlan'ghandin buyan bu siyasetning Uyghur yazghuchilirining diqqet merkizide bolup kéliwatqanliqini otturigha qoyup, yene mundaq dédi: "Men chiqarghan bu toplamda biz körgen derd-hesretler körsitilgen. Bizning meqsitimiz xelqni weten'ge bolghan muhebbetke righbetlendürüshtin ibaret." 

Ataqliq sha'ir abdughopur qutluqof kéyinki waqitlarda xitayning özining fashistik siyasitini xelq'arada ashkarilap qoyghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Hazir Uyghurning dewasi xelq'aralashti. Xitay özining aldamchi ikenlikini xelq'arada tonutup qoydi. Abduxaliq mexmudofning kitabi Uyghuristandiki paji'eler toghriliq kitab iken. Biz uningdin 'intizar' zhurnilida üzündi bermekchimiz. Menmu bu paji'elerdin kéyin Uyghurning dawasi heqqide shé'irlar yézip, tarattim."

Abdughopur qutluqoftin igilishimizche, uning yéqinda türkiyening enqere shehiride "Tengritagh tragédiyesi", "Uyghuristan paji'esi" we "Uyghuristan" dastani üch kitab bolup neshr qilin'ghan iken. Bu kitablarmu dunyagha tarilip, xitayning epti-beshirisini xelq'aragha ashkara qilmaqchiken. 

Abay namidiki qazaq milliy pédagogika uniwérsitétining chong oqutquchisi, sha'ire sha'irem baratowa ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Tarixiy wetinimiz mawzusi qazaqistanliq Uyghur yazghuchiliri ijadiyitining kün tertipidin héch qachan chüshken emes. Bu mawzu bolupmu ötken esirning 50-60-yilliri wetinimizdin ottura asiyagha, shu jümlidin qazaqistan'gha bir top talantliq sha'ir we yazghuchilirimizning köchüp chiqishi bilen merkiziy mawzularning birige aylandi. Ediblirimiz xelqimizning xitay mustemlikisige qarshi yürgüzgen milliy-azadliq herikitini, uning béshigha chüshken azab-oqubetlerni, Uyghurlarning azadliqqa, erkinlikke, musteqilliqqa bolghan intilishini, telpünüshini, arzu-armanlirini teswirlidi, küylidi. Elwette, 90-yilliri bir qatar sabiq sowét jumhuriyetlirining, shu jümlidin 200 minggha yéqin Uyghur yashaydighan qazaqistanning musteqilliqqa érishishi yazghuchilirimizgha yéngi we jushqun keypiyat, ilham we intilish hediye qilghan idi."

Sha'irem baratowaning éytishiche, musteqilliq, azadliq idiyeliri sowét dewridiki Uyghur edebiyatida erkin ilgiri sürülgen bolsimu, emma yazghuchilar biwasite Uyghur mesilisige a'it bezi mesililer etrapida ochuq pikir qilalmighan iken. U kéyinki waqitlarda, yeni Uyghur élide Uyghurlargha qaritilghan basturush siyasitining küchiyishi bilen Uyghur ediblirining bu mawzuni yenila dawam qilghanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Bolupmu 2009-yilqi ürümchi qanliq weqesi qazaqistandiki Uyghurlarnimu qattiq bi'aram qildi. Yazghuchilirimiz öz eserliride wetinimizdiki qérindashlirimizgha pikirdashliqini bildürgen halda, bir qatar eserlirini barliqqa keltürdi. Shular jümlisidin abduxaliq aka mexmudofmu atalmish kitabida Uyghurlar üstige chüshken zorawanliqning hazirghiche dawam qiliwatqanliqini, emma Uyghurlarning buninggha boy bermey, herikiti, bilimi, qelimi bilen qarshiliq körsitiwatqanliqini teswirleshni meqset qilghan."

Sha'irem baratowa yazghuchi abduxaliq mexmudofning Uyghur milliy dewasini ahale arisida aktip teshwiq qilip kéliwatqan ziyaliylarning biri ikenlikini, uning mezkur kitabida "Uyghurlar erkinlikke yetmigüche kürishini hergiz toxtatmaydu" dégen idiyening ilgiri sürülgenlikini otturigha qoydi.

Toluq bet