Муһаҗирәттики мәвҗутлуқ тәшвиши

Обзорчимиз абдувәли аюп
2020-07-13
Share
muhajirettiki-uyghur-balilar-305.jpg Шветсийиниң пайтәхти стокһолмда өткүзүлгән хитайға қарши чоң намайишқа қатнашқан уйғур балилири. 2009-Йил 9-июл.
RFA/Qutlan “kündilik xewerler géziti” din élin’ghan.

Йеқинда японийәдә бир уйғур “қиядин сийрилип” өлүп кетипту. Униңдин бурун йәнә бир уйғурниң русийәдә “өлүвалғанлиқи” хәвәр қилинған иди. Бултур елан қилинған бир тәтқиқат доклатида 94 пирсәнт уйғурда охшимиған дәриҗидә песихик мәсилә барлиқи, өлүвелишни ойлап баққан уйғурларниң 23 персәнттин ашидиғанлиқи елан қилинған иди.

Инсанниң әтрапидики инсанлардин, истиқбалдин кечиши, үмидсизлинип мәғлубийәтни таллиши, һаятқа болған ишәнчниң, кәлгүсигә болған интилишниң, әтрапидикиләргә болған муһәббәтниң суслап кәткәнликидин болуши мумкин. Бәлким, мәвҗутлуқниң қәдрини, һаятниң қиммитини, тирикликтики нишанни йоқитип қоюш билән мунасивәтлик болушиму мумкин. Мән буни омумлаштуруп, муһаҗирәттки уйғурларда көрүлгән мәвҗутлуқ тәшвиши дәп атидим.

Бүгүнки иҗтимаий таратқуларда қайнаватқан параңлардин қариғандиму бәзи кишиләрниң қәлбидики роһи түврүкләрниң өрүлүп, мәнвий дуняси хараб болған, өзидин вә өзлүкидин шүбһилинип ишәнчи ханувәйран болған, шуңа мәвҗутлуқини испатлаш үчүн қиливатқан җаһилларчә урунушлирини көрүвелиш мумкин. Уқумушлуқларниң мәвҗутлуқини испатлаш үчүн, мәвҗутлуқ кризисидин, тәшвишидин қутулуш үчүн қиливатқан урунушлирини төвәндикичә хуласә қилиш мумкин.

1. Тарихи шәхсләрни вә даңлиқларни инкар қилиш

Һәр қандақ милләтниң тарихи тарихий шәхсләр (сәлбий яки иҗабий), қәһриманлар вә мәшһулар билән яритилиду. Тарихи шәхсләрниң һеч бири нуқсандин хали илаһ әмәс, уларниң яратқан төһписи пәқәт шу тарихий дәвргә асасән баһалиниду, улардики йетәрсизликләрму шу тарихий шараитқа асасән көрситилиду. Бүгүнки мәвҗутлуқ кирзисигә патқан, өзиниң бар яки йоқлуқидин тәшвишкә чүшүшниң бир ипадиси тарихий шәхс вә даңлиқларни инкар қилиштур. Инкардики мәқсәт өз мәвҗутлуқини муәййәнләштүрүш, йәни “халайиқ, мәнму бар идим, мәнму мәвҗут, мени унтумаңлар” дегән садасини яңритиш үчүн әтрапиға адәм топлаш болуши мумкин. Мәсилән, йеқиндин буян әйса алиптекин, абдухалиқ уйғур, әхмәтҗан қасими, илһам тохтилар инкар қилинди. Бир профессор сөһбитидә абдулла абдурейим, мөминҗан абликим вә абләт абликимни “маралбешидин чиққан үч маймун” дәп атиди. Абдухалиқ уйғурни “шөтаңда хитайниң қолида, русийәдә орусниң қолида тәрбийә алғачқа, уйғур дегән тәхәллусни қолланған” деди. Йәнә бир мәшһур язғучи әйса алптекинни “хаин” дин хаинға селип сөзләп кәтти, һәтта илһам тохтини “хитайниң қануниға ишинип қалғачқа, түрмигә кирип қалған” дегүчиләрму сәһнигә чиқти.

2. Тарихни инкар қилиш

Бир милләтниң миллий кимликини тәшкил қилидиған әң муһим амилларниң бири тарих. Тарих бир милләтниң ортақ әҗдадидин кәлгән, ортақ кәчмиш вә қисмәтләрни баштин кәчүргән, ортақ қиммәт қарашларға игә, шанлиқ ғәлибә вә шәрәплик утуқларни қазанған бир гәвдә икәнликини һес қилдуруп туриду. Кишиләрдә ортақ миллий тарих болмай туруп, миллий аң, миллий туйғу, миллий уюшқақлиқ болмайду, миллий аң болмиған кишиләр бир милләт әмәс, пәқәт ортақ тилда сөзлишидиған бир топ адәм, халас. Бүгүнки норвеклар, шиветлар, данийәликләр охшаш тилда сөзлишиду, уларни милләт қилип туридиғини пәрқлиқ миллий тарих. Мәвҗутлуқ тәшвишигә боғулғанлиқниң йәнә бир бәлгиси өзиниң тарихини инкар қилиштур. Бүгүнки бир қисим кишиләр өзиниң тәшвиштә, шүбһидә, кирзистә қалған мәвҗутлуқ тәшналиқини қандуруш үчүн уйғурниң тарихини икар қилишқа башлиди. Уларчә “уйғур дәп милләт йоқ, уни руслар пәйда қилған, уйғур тили дәп тил йоқ, униң исми кашғәр түркчәси, мәһмуд кашғәри өзини уйғур демигән”. . . Палан пустан.

3. Хитай компартийәси бесивалғандин кейин яритилға нәтиҗиләрниң һәммини қарилаш

Уйғурларниң тәрәққият тарихи 1949-йилидин кейин хитай компартийәсиниң мустәмликисигә айланғандин кейинму пүтүнләй үзүлмигән. Уйғурлар һеч қачан хитай компартийәсиниң қолида бәл қоюп хитайлиқни таллиған әмәс. Уйғур зиялийлар уйғурниң бүгүнки кимликини қуруп чиқиш үчүн уйғур әдәбият тарихини, пәлсәпә тарихини, идийә тарихини йезип чиққан, уйғур тебабәтчиликини қутқузуп алий мәктәпләрни вә факултитларни қуруп чиққан. Ундин башқа “уйғур бинакарлиқ тарихи”, “уйғур әхлақи”, “уйғурларда пәрһизләр”, “уйғур кийим кечәклири”, “уйғур өрп-адәтлири”, “уйғур итнографийәси”, “уйғур һүнәрвәнчилики” қатарлиқ йүзлигән китабларни йезип чиққан.

70 Йиллиқ зулум астида яшиған уйғурларниң тиришчанлиқида һәр саһәдә нәччә йүз доктор вә профессор йетишип чиққан. Уйғур тили хитайдики нәшриятчилиқта хитайчидин қалса китаблар әң көп нәшр қилинидиған, интернет муһитида әң көп қоллинидиған, електронлуқ мәһсулатлири болған тил болуп қалған иди. Буларниң һеч бири пүтүнләй хитайниң илтипатидин болған әмәс, бәлки бу йәрдә уйғурниң тиришчанлиқи асаслиқ амил. Бу нәтиҗиләрниң һәммисини хитайниң пилани билән чиққан, хитайниң пикрини тәшвиқ қилған, хитайға янтаяқ болған сәрхилләр тәрипидин вуҗудқа чиққан дәп қараш пакитқа уйғун болмиғанниң үстигә адаләтсизлик.

Әпсуслинарлиқ йери, 2018-йилдин буян муһаҗирәттики бир қисим зиялийларда вәтәндә чиққан китабларни “шинҗаңчә китаблар” дәп заңлиқ қилидиған, вәтәндики уйғур зиялийларниң пикирлирини “шинҗаңчә тәпәккур” дәп мазақ қилип еғиз пүрүштүридиған сөһбәтләр базар тепишқа башлиди. Йеқинда муһаҗирәттики бир академик 1949-йилдин кейинки уйғурниң төһписини пүтүнләй “шинҗаңчә” дәп қарилап мәйданға чиқти. Һәтта улар шәрқи түркистанда вә муһаҗирәттә омумлашқан имла қаидисиниму “шинҗаң уйғурчиси” дәп қарилашқа башлиди вә йеңи бир имлани тәшәббус қилишқа башлиди.

Мәнчә бу йәрдә бир илим мәсилиси әмәс, инкарчилиқ бәдилигә өзини муәййәнләштүрүш хаһиши һөкүмран болғачқа, бир бирләп рәддийә берип олтуруш биһаҗәт. Чүнки муһаҗирәттә уйғур зиялийлар уйғур тилниң шәрқий түркистанчә вариянтини яратмақчи болса, буни тилшунаслиққа мухалип бир урунуш демәктин башқа чарә йоқ. Мәвҗут имлани инкарлаш бәдилигә йеп йеңи бир уйғурчә имла бәрпа қилиш, омумлаштуруш имкансиз. Бу йәрдә мәқсәт пәқәт өзини илимлик көрситип, өзи һес қилалмиған, гуманда қалған мәвҗутлуқини намаян қилиштин ибарәт бир роһи һаләт бар, халас.

4. Маарипни инкар қилиш

Муһаҗирәттә дәва вәтәндә вә ғәрбтә оқуғанлар, пидакарлар, һәр саһәләрдики тиришчанларниң хизмәтлири түрткиси билән алға силҗип кетиватиду. Қилиниватқини пүтүнләй қәләм көрүши болғачқа, бир қисим оқуштин мәһрум қалған, өгинишни халимайдиған алий ғайини көңлигә пүккән болсиму, әмма йетәрлик қабилийәт һазирлимиғанларни нәзәрләрдин чүшүрүп қойди. Нәтиҗидә, мунтизим мәктәп тәрбийәси көрмигән, өзиниң адәттики адәм әмәсликигә өзини өзи ишәндүрүп болалмай күчинип кетидиған кишиләр вә йәнә бир қисим оқумиғанлиқини “булғанмиғанлиқим, саплиқим” дәп махтинидиған кишиләрниң ғутулдашлири оттуриға чиқти.

Улар гәрчә бирәр ишни вуҗудқа чиқиралмисиму, қилинған ишлар һәққидә узундин узунға баһаларни сөзләп, қәстән хата чүшәндүрүп, йезилған доклат вә оттуриға чиққан әмгәкләргә тоқмақчилиқ қилип туриду. Уларниң вәтәндә маарип көргән бир қатламниң бүгүнки дәвада көрсәткән төһписини рәт қилиш баһаниси хитайниң маарипи икән. Уларчә “хитай мәктәплиридә” оқуған уйғурлар хитайға янтаяқ болуп түрмиләрдә гундипай сақчи болғанмиш, оқумиғанлар диний, сиясий паалийәтләр билән шуғуллинип, хитай һакимийитигә қарши чиқип қамалғанмиш.

Мәвҗутлуқ тәшивши муһаҗирәттики уқумушлуқлардила әмәс барлиқ муһаҗир уйғурларда ортақ мәвҗут. Бир уйғур вәтәндә өйдин чиқсақ һеч болмиғанда доқидики қассап, яндики касип, йолдики деһқан тонушиниң иллиқ тәбәссумиға күлүмсирәп җаваб берип өтәттуқ. Муһаҗирәттә уйғурлар өйдә дада, ана болған билән өйдин чиқсақ һеч кимниң һеч немиси әмәс. Шуңа өзиниң мәвҗутлуқини һес қилиш үчүн бикарла болсақ ватсапқа қарайду, фейсбукни чарлайду, башмалтақ вә йүрәкләрни санайду. Өзини бир топ қоллиғучи, әгәшкүчи, яқилиғучиларниң арисида андин мәвҗутлуқниң һузурни сүрүватқандәк, кимләргидур зәрбә берип хитайдин алалмиған өчини алғандәк, бирини тиллап пухадин чиқиватқандәк, кимләрнидур йеңивелип ғалиплиққа йәткәндәк, кимләрнидур уҗуқтуруп утуқ қазанғандәк, қайсидур гунаһни тосуп савабқа еришкәндәк. . . Ишқилип өзиниң өтмәс йиңнә әмәс, патмас қозуқ әмәс, хели бир адәм икәнликини испатлаш үчүн бир ишларни қилиду. Буниң хатаси йоқ. Бу муһаҗирларниң һәммисигә ортақ.

Һалбуки, өзиниң мәвҗутлуқини испатлаш үчүн ирқий қирғинға учраватқан бир милләт тарихини, тарихий шәхсләрни, даңлиқларни, милләтни бүгүнгә улаштурған тарихий нәтиҗиләрни инкар қилиш мувапиқ усул әмәс. Шәхсий мәвҗутлуқниң тәкитлиниши, муәййәнләштүрүлүши, бир милләтни милләт қилип туридиған амилларни вә заманиви маарипни қарилаш, рәт қилиш бәдилигә болмаслиқи керәк.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт