Muhajirettiki mewjutluq teshwishi

Obzorchimiz abduweli ayup
2020-07-13
Share
muhajirettiki-uyghur-balilar-305.jpg Shwétsiyining paytexti stokholmda ötküzülgen xitaygha qarshi chong namayishqa qatnashqan Uyghur baliliri. 2009-Yil 9-iyul.
RFA/Qutlan "kündilik xewerler géziti" din élin’ghan.

Yéqinda yaponiyede bir Uyghur "Qiyadin siyrilip" ölüp kétiptu. Uningdin burun yene bir Uyghurning rusiyede "Ölüwalghanliqi" xewer qilin'ghan idi. Bultur élan qilin'ghan bir tetqiqat doklatida 94 pirsent Uyghurda oxshimighan derijide pésixik mesile barliqi, ölüwélishni oylap baqqan Uyghurlarning 23 pérsenttin ashidighanliqi élan qilin'ghan idi.

Insanning etrapidiki insanlardin, istiqbaldin kéchishi, ümidsizlinip meghlubiyetni tallishi, hayatqa bolghan ishenchning, kelgüsige bolghan intilishning, etrapidikilerge bolghan muhebbetning suslap ketkenlikidin bolushi mumkin. Belkim, mewjutluqning qedrini, hayatning qimmitini, tirikliktiki nishanni yoqitip qoyush bilen munasiwetlik bolushimu mumkin. Men buni omumlashturup, muhajirettki Uyghurlarda körülgen mewjutluq teshwishi dep atidim.

Bügünki ijtima'iy taratqularda qaynawatqan paranglardin qarighandimu bezi kishilerning qelbidiki rohi tüwrüklerning örülüp, menwiy dunyasi xarab bolghan, özidin we özlükidin shübhilinip ishenchi xanuweyran bolghan, shunga mewjutluqini ispatlash üchün qiliwatqan jahillarche urunushlirini körüwélish mumkin. Uqumushluqlarning mewjutluqini ispatlash üchün, mewjutluq krizisidin, teshwishidin qutulush üchün qiliwatqan urunushlirini töwendikiche xulase qilish mumkin.

1. Tarixi shexslerni we dangliqlarni inkar qilish

Her qandaq milletning tarixi tarixiy shexsler (selbiy yaki ijabiy), qehrimanlar we meshhular bilen yaritilidu. Tarixi shexslerning héch biri nuqsandin xali ilah emes, ularning yaratqan töhpisi peqet shu tarixiy dewrge asasen bahalinidu, ulardiki yétersizliklermu shu tarixiy shara'itqa asasen körsitilidu. Bügünki mewjutluq kirzisige patqan, özining bar yaki yoqluqidin teshwishke chüshüshning bir ipadisi tarixiy shexs we dangliqlarni inkar qilishtur. Inkardiki meqset öz mewjutluqini mu'eyyenleshtürüsh, yeni "Xalayiq, menmu bar idim, menmu mewjut, méni untumanglar" dégen sadasini yangritish üchün etrapigha adem toplash bolushi mumkin. Mesilen, yéqindin buyan eysa aliptékin, abduxaliq Uyghur, exmetjan qasimi, ilham toxtilar inkar qilindi. Bir proféssor söhbitide abdulla abduréyim, möminjan ablikim we ablet ablikimni "Maralbéshidin chiqqan üch maymun" dep atidi. Abduxaliq Uyghurni "Shötangda xitayning qolida, rusiyede orusning qolida terbiye alghachqa, Uyghur dégen texellusni qollan'ghan" dédi. Yene bir meshhur yazghuchi eysa alptékinni "Xa'in" din xa'in'gha sélip sözlep ketti, hetta ilham toxtini "Xitayning qanunigha ishinip qalghachqa, türmige kirip qalghan" dégüchilermu sehnige chiqti.

2. Tarixni inkar qilish

Bir milletning milliy kimlikini teshkil qilidighan eng muhim amillarning biri tarix. Tarix bir milletning ortaq ejdadidin kelgen, ortaq kechmish we qismetlerni bashtin kechürgen, ortaq qimmet qarashlargha ige, shanliq ghelibe we shereplik utuqlarni qazan'ghan bir gewde ikenlikini hés qildurup turidu. Kishilerde ortaq milliy tarix bolmay turup, milliy ang, milliy tuyghu, milliy uyushqaqliq bolmaydu, milliy ang bolmighan kishiler bir millet emes, peqet ortaq tilda sözlishidighan bir top adem, xalas. Bügünki norwéklar, shiwétlar, daniyelikler oxshash tilda sözlishidu, ularni millet qilip turidighini perqliq milliy tarix. Mewjutluq teshwishige boghulghanliqning yene bir belgisi özining tarixini inkar qilishtur. Bügünki bir qisim kishiler özining teshwishte, shübhide, kirziste qalghan mewjutluq teshnaliqini qandurush üchün Uyghurning tarixini ikar qilishqa bashlidi. Ularche "Uyghur dep millet yoq, uni ruslar peyda qilghan, Uyghur tili dep til yoq, uning ismi kashgher türkchesi, mehmud kashgheri özini Uyghur démigen". . . Palan pustan.

3. Xitay kompartiyesi bésiwalghandin kéyin yaritilgha netijilerning hemmini qarilash

Uyghurlarning tereqqiyat tarixi 1949-yilidin kéyin xitay kompartiyesining mustemlikisige aylan'ghandin kéyinmu pütünley üzülmigen. Uyghurlar héch qachan xitay kompartiyesining qolida bel qoyup xitayliqni tallighan emes. Uyghur ziyaliylar Uyghurning bügünki kimlikini qurup chiqish üchün Uyghur edebiyat tarixini, pelsepe tarixini, idiye tarixini yézip chiqqan, Uyghur tébabetchilikini qutquzup aliy mekteplerni we fakultitlarni qurup chiqqan. Undin bashqa "Uyghur binakarliq tarixi", "Uyghur exlaqi", "Uyghurlarda perhizler", "Uyghur kiyim kéchekliri", "Uyghur örp-adetliri", "Uyghur itnografiyesi", "Uyghur hünerwenchiliki" qatarliq yüzligen kitablarni yézip chiqqan.

70 Yilliq zulum astida yashighan Uyghurlarning tirishchanliqida her sahede nechche yüz doktor we proféssor yétiship chiqqan. Uyghur tili xitaydiki neshriyatchiliqta xitaychidin qalsa kitablar eng köp neshr qilinidighan, intérnét muhitida eng köp qollinidighan, éléktronluq mehsulatliri bolghan til bolup qalghan idi. Bularning héch biri pütünley xitayning iltipatidin bolghan emes, belki bu yerde Uyghurning tirishchanliqi asasliq amil. Bu netijilerning hemmisini xitayning pilani bilen chiqqan, xitayning pikrini teshwiq qilghan, xitaygha yantayaq bolghan serxiller teripidin wujudqa chiqqan dep qarash pakitqa uyghun bolmighanning üstige adaletsizlik.

Epsuslinarliq yéri, 2018-yildin buyan muhajirettiki bir qisim ziyaliylarda wetende chiqqan kitablarni "Shinjangche kitablar" dep zangliq qilidighan, wetendiki Uyghur ziyaliylarning pikirlirini "Shinjangche tepekkur" dep mazaq qilip éghiz pürüshtüridighan söhbetler bazar tépishqa bashlidi. Yéqinda muhajirettiki bir akadémik 1949-yildin kéyinki Uyghurning töhpisini pütünley "Shinjangche" dep qarilap meydan'gha chiqti. Hetta ular sherqi türkistanda we muhajirette omumlashqan imla qa'idisinimu "Shinjang Uyghurchisi" dep qarilashqa bashlidi we yéngi bir imlani teshebbus qilishqa bashlidi.

Menche bu yerde bir ilim mesilisi emes, inkarchiliq bedilige özini mu'eyyenleshtürüsh xahishi hökümran bolghachqa, bir birlep reddiye bérip olturush bihajet. Chünki muhajirette Uyghur ziyaliylar Uyghur tilning sherqiy türkistanche wariyantini yaratmaqchi bolsa, buni tilshunasliqqa muxalip bir urunush démektin bashqa chare yoq. Mewjut imlani inkarlash bedilige yép yéngi bir Uyghurche imla berpa qilish, omumlashturush imkansiz. Bu yerde meqset peqet özini ilimlik körsitip, özi hés qilalmighan, gumanda qalghan mewjutluqini namayan qilishtin ibaret bir rohi halet bar, xalas.

4. Ma'aripni inkar qilish

Muhajirette dewa wetende we gherbte oqughanlar, pidakarlar, her sahelerdiki tirishchanlarning xizmetliri türtkisi bilen algha siljip kétiwatidu. Qiliniwatqini pütünley qelem körüshi bolghachqa, bir qisim oqushtin mehrum qalghan, öginishni xalimaydighan aliy ghayini könglige pükken bolsimu, emma yéterlik qabiliyet hazirlimighanlarni nezerlerdin chüshürüp qoydi. Netijide, muntizim mektep terbiyesi körmigen, özining adettiki adem emeslikige özini özi ishendürüp bolalmay küchinip kétidighan kishiler we yene bir qisim oqumighanliqini "Bulghanmighanliqim, sapliqim" dep maxtinidighan kishilerning ghutuldashliri otturigha chiqti.

Ular gerche birer ishni wujudqa chiqiralmisimu, qilin'ghan ishlar heqqide uzundin uzun'gha bahalarni sözlep, qesten xata chüshendürüp, yézilghan doklat we otturigha chiqqan emgeklerge toqmaqchiliq qilip turidu. Ularning wetende ma'arip körgen bir qatlamning bügünki dewada körsetken töhpisini ret qilish bahanisi xitayning ma'aripi iken. Ularche "Xitay mektepliride" oqughan Uyghurlar xitaygha yantayaq bolup türmilerde gundipay saqchi bolghanmish, oqumighanlar diniy, siyasiy pa'aliyetler bilen shughullinip, xitay hakimiyitige qarshi chiqip qamalghanmish.

Mewjutluq teshiwshi muhajirettiki uqumushluqlardila emes barliq muhajir Uyghurlarda ortaq mewjut. Bir Uyghur wetende öydin chiqsaq héch bolmighanda doqidiki qassap, yandiki kasip, yoldiki déhqan tonushining illiq tebessumigha külümsirep jawab bérip ötettuq. Muhajirette Uyghurlar öyde dada, ana bolghan bilen öydin chiqsaq héch kimning héch némisi emes. Shunga özining mewjutluqini hés qilish üchün bikarla bolsaq watsapqa qaraydu, féysbukni charlaydu, bashmaltaq we yüreklerni sanaydu. Özini bir top qollighuchi, egeshküchi, yaqilighuchilarning arisida andin mewjutluqning huzurni sürüwatqandek, kimlergidur zerbe bérip xitaydin alalmighan öchini alghandek, birini tillap puxadin chiqiwatqandek, kimlernidur yéngiwélip ghalipliqqa yetkendek, kimlernidur ujuqturup utuq qazan'ghandek, qaysidur gunahni tosup sawabqa érishkendek. . . Ishqilip özining ötmes yingne emes, patmas qozuq emes, xéli bir adem ikenlikini ispatlash üchün bir ishlarni qilidu. Buning xatasi yoq. Bu muhajirlarning hemmisige ortaq.

Halbuki, özining mewjutluqini ispatlash üchün irqiy qirghin'gha uchrawatqan bir millet tarixini, tarixiy shexslerni, dangliqlarni, milletni bügün'ge ulashturghan tarixiy netijilerni inkar qilish muwapiq usul emes. Shexsiy mewjutluqning tekitlinishi, mu'eyyenleshtürülüshi, bir milletni millet qilip turidighan amillarni we zamaniwi ma'aripni qarilash, ret qilish bedilige bolmasliqi kérek.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet