“қәшқәр конашәһәр һөҗҗити” уйғурларға қаритилған тутқунниң көлимини йәнә бир қетим ашкарилиди

Мухбиримиз ирадә
2022-05-16
Share
heytgah-saqchi-charlash.jpg Һейтгаһ мәсчити алдида чарлап йүргән сақчилар. 2017-Йили 4-ноябир, қәшқәр.
AP Photo/Ng Han Guan

Йеқинда фирансийә агентлиқи вә бирләшмә агентлиқ қатарлиқ бир қисим хәлқаралиқ таратқулар “қәшқәр конашәһәр һөҗҗәтлири” дәп нам берилгән вә хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинип кесиветилгән 10 миңдин артуқ уйғурниң тизимлики йәр алған бир һөҗҗәтни ашкарилиған.

Бу һөҗҗәттә қәшқәрниң конашәһәр наһийәсидин тутқун қилинған 10 миңдин артуқ уйғурниң исим-фамилиси, адреси, тутқун қилиниш сәвәби, қамақлиқ орни қатарлиқ учурлири йәр алған. Әсли юрти қәшқәр конашәһәр наһийәсидин болған вә һазир чәт әлләрдә туруп юртлиридики уруқ-туққанлириниң из-дерикини қиливатқан бир қисим уйғурлар бу тизимликтин өз йеқинлириниң исимлирини тапқан.

Түркийәдики нурсиман абдурешит әнә шуларниң бири болуп, у радийомизға қилған сөзидә: “бу тизимликтә иним мәмәтелиниң исмини көргинимдә, у тутқун қилинған вақиттики азабни қайтидин яшидим,” дәйду.

Радийомизниң мухбири нуриман абдурешитниң сиңлиси болған нурсимангүл абдуришит өзлириниң чәт әлдә қилған үзлүксиз һәрикәтлири нәтиҗисидә ата-аниси билән икки қериндишиниң 2017-йилдин кейин тутқун қилинип, кесиветилгәнликини билгән болсиму, бирақ уларниң қәйәргә қамалғанлиқидин хәвири йоқ иди. Нурсимангүл абдурешитниң ейтишичә, бу тизимлик арқилиқ у иниси мәмәтелиниң 15 йиллиқ кесилип ақсудики бир түрмигә қамалғанлиқини билгән.

Нурсимангүл “бигунаһ йәргә ‛җәмийәт аманлиқиға тәһдит пәйда қилиш‚ вә ‛терролуқ паалийәтләргә иштирак қилиш‚ гумани билән кесилгән инимниң өз юртидин узақ ақсудики түрмигә қамалғанлиқини билип, техиму бәк азабландим,” деди.

Бу тизимликтә қәшқәр конашәһәр наһийәси сайвағ йезиси шор кәнти (нурсимангүлниң мәһәллиси) дин тутулуп кәткән 100 дин ошуқ адәмниң исми бар болуп, уларниң аз дегәндә 7 нәпири нурсимангүл өзи бивастә тонуйдиған кишиләр икән.

Бирләшмә агентлиқиниң “қәшқәр конашәһәр һөҗҗәтлири” дики тизимликни истатеска қилип көрүшичә, бу наһийәдә һәр 25 адәм ичидин бири лагер вә түрмиләргә тутқун қилинған болуп, бу дуня бойичә түрмигә тутулғанларниң нопус бешиға тоғра келидиған нисбити әң йоқири район болуп һесаблинидикән.

Нөвәттә норвегийәдә туруватқан уйғур зиялийси вә паалийәтчи абдувәли аюпниң радийомизға ейтишичә, уму бу тизимликтин өзи бивастә тонуйдиған аз дегәндә 30 дин артуқ кишиниң исмини тапқан.

Улар абдувәли аюпниң нәврә иниси тохти рози қадир, тоққузақ биринчи оттура мәктәпниң химийә оқутқучиси адил турсун, қошниси мухтәр әмәт, мәзин ғуламидин мәмәт, дости алимҗан тохти вә шуниңға охшаш нурғун бигунаһ уйғурларни өз ичигә алидикән.

Мәзкур тизимликтә йәнә 2008-йили хитайда өткүзүлгән олимпик мусабиқисида мәшәл көтүргүчиләрниң бири болған абдурешит исимлик челишчиниңму исми бар икән.

Мәлум болушичә, бу тизимлик һазирға қәдәр түрмигә ташланған уйғурларниң исми йәр алған әң чоң тизимликләрниң бири болуп, у хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан тутқун қилиш һәрикитиниң көлиминиң қанчилик зорлуқини йорутуп беридикән.

Нурсимангүл абдурешит бу тизимликтики “җәмийәт аманлиқини бузуш”, “терорлуқ тәшкилатиға қатнишиш” яки “диний әсәбийлик идийәсини тарқитиш” дегәндәк “җинайәт” ләр билән қариланған тонуш-билишлириниң, мәһәллидашлириниң әмәлийәттә балилириниң қорсиқини беқип, күнини күн етиштин башқа ғайиси болмиған интайин ақкөңүл, аддий адәмләр икәнликини билдүрди.

Абдувәли аюп әпәндиниң ейтишичә, тутқунлар тизимликидин қариғанда, бәзи йезиларда көпрәк, бәзи йезиларда азрақ адәм тутқун қилинған болсиму, бирақ тутқун қилинғанларниң һәр саһәдин болуши, җәмийәтниң охшимиған қатламлириға тәвә, әр-аял, бала-чақа, һәтта бәзидә бир пүтүн аилә бойичә тутуп кетилгәнликидәк алаһидиликлири хитай һөкүмитиниң бу кишиләрни пәқәт уйғур болғанлиқи үчүн тутқун қилғанлиқини көрситип беридикән. Шуниң билән бир вақитта йәнә илгирики хәвәрләрдә дәлилләнгинидәк, бу бигунаһ кишиләрниң пәқәтла һөкүмәт тәрипидин чүшүрүп берилгән тутуш санини толдуруш үчүн тутқун қилинғанлиқини йәниму очуқ ашкарилап беридикән.

Тизимликтин ашкарилинишичә, нопуси 267,000 болған қәшқәр конашәһәр наһийәсигә тәвә бу тизимликтә йәралғанларниң җаза муддити 2 йилдин 25 йилғичә болуп, җаза муддити оттура һесаб билән һесаблиғанда тоққуз йилдин тоғра келидикән. Бу тизимликтики кишиләрниң көпинчиси 2017-йили қолға елинған болуп, уларниң көпинчисиниң һелиһәм тутқунда икәнлики пәрәз қилинмақтикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт