Közetküchiler: mishel bachélétning Uyghur élidiki ziyariti b d t ning inawitige buzghunchiliq qildi

Muxbirimiz irade
2022.06.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
B d t kishilik hoquq mes'uli mishél bachélét (sol) 2022-yili 5-ayning 25-küni , xitayning port shehiri gu'angjuda xitay bash reyi'isi shi jinping (ong) bilen mewhum uchrishishqa qatnashti.
AFP/OHCHR

B d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélét dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq organliri we pa'aliyetchilirining Uyghur élige barmasliq we Uyghurlargha munasiwetlik basturup qoyulghan doklatni élan qiliwétish heqqidiki shunche küchlük chaqiriqlargha qarimay Uyghur élige ziyaretke barghanidi. Birleshken döletler teshkilati tor béـti bu ziyaret heqqide élan qilghan xewiride mishel bachélétning Uyghur élidiki ziyaritini mundaq dep xulasiligen: “ Musulman Uyghur az sanliq milletliri olturaqlashqan shinjangda, bachélét xanim térrorluqqa qarshi turush we radikalliqni yoqitish tedbirliri we ularning keng kölemde qollinilishigha bolghan so'al we endishilerni otturigha qoydi. U hökümetni barliq térrorluqqa qarshi turush we radikalliqni tügitish siyasetlirige qarap chiqip, ularning xelq'ara kishilik hoquq ölchemlirige maslashqan bolushigha, uning öz meyliche we kemsitish tüsini almighan bolushigha kapaletlik qilishqa ündidi”.

B d t kishilik hoquq aliy komissari mishel bachélét 28- may küni béyjingda ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida qilghan sözidimu yuqiridikidek Uyghur élidiki zulum siyasetlirini xitay hökümiti teswirlewatqandek “Térrorluqqa zerbe bérish”, “Esebiylikni tügitish” tirishchanliqi dep süpetligen. U hem yene az dégende 2 milyon adem qamalghan yighiwélish lagérlirini “Kespiy maharet bilen terbiyelesh orunliri” dep atighan.

Mishel bachélétning yuqiriqidek bayanliri bu ziyaretke yéqindin diqqet qiliwatqan tereplerning eyiblishige duch keldi. Aldi bilen amérika tashqi ishlar ministiri antoniy bilinkén yazma bayanat élan qilip mishel bachélétning ziyaritini eyiblidi. Antoniy bilinkén mundaq dégen:
“Biz xitayning kishilik hoquqni depsende qiliwatqanliqi heqqidiki endishilirimizni xitay hökümitining özige biwasite dégen we mushundaq pozitsiyede bolghan döletlerni qollighaniduq. Halbuki, xitay da'irilirining bu qétimliq ziyaretke cheklime qoyup, irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet hélihem dawamlishiwatqan shinjangda, kishilik hoquq weziyitining toluq we musteqil közitilishi hem bahalinishigha yol qoymighanliqidin epsuslanduq”.

Amérika tashqi ishlar ministiri antoniy bilinkén bayanatida, b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélétning rayondiki ziyariti mezgilide, chet'ellerdiki Uyghur we bashqa millet kishilirining yurtlirida lagérgha qamalmighan, emma chet'elge chiqishigha yol qoyulmaywatqan a'ile ezaliri bilen körüshmigenlikini, xitay ölkilirige mejburiy yötkiliwatqan Uyghur emgek küchliri bilenmu körüshmigenlikini alahide tilgha alghan.

Antoniy bilinkén amérika hökümitining Uyghurlarning weziyiti toghrisidiki meydanini qayta tekitlep mundaq dégen: “Amérika xitaydiki kishilik hoquq weziyitidin qattiq qayghurmaqta. Chünki yéngidin ashkara boluwatqan höjjetler, shinjangda tutqun qilin'ghan bir milyondin artuq kishining xalighanche qolgha élin'ghanliqini ispatlap turmaqta. Lagérdin qutulup chiqqan shahitlar we lagérdikilerning a'ile-tawabi'atliri bu orunlarda qiynash, mejburiy tughmas qilish, döletning pilanlishidiki mejburiy emgek, jinsiy zorawanliq we balilarni ata-anisidin mejburiy ayriwétish qatarliq insaniyetning wijdanini zilzilige salidighan rehimsiz mu'amililerning mewjutluqini bayan qilishmaqta”.

Amérika tashqi ishlar ministirliqidin kéyin 31- may küni yawropa ittipaqimu mishel bachélétning ziyaritidin epsuslan'ghanliqini bildürgen. Yawropa ittipaqi tashqi ishlar bayanatchisi nebile massali sözide “Mishél bachélétning aldinqi hepte shinjangni ziyaret qilghanda ziyankeshlikke uchrighan guruppilar, shexsler bilen körüshelmigenliki we tutup turush orunlirigha kirelmigenliki epsuslinarliq” dégen.

Nebile massali yene “Musteqil nazaret qilish, pakitlarni tépip chiqish we tekshürüsh” ning Uyghur élidiki weziyetni toghra bahalashtiki birdinbir “Ishenchlik” usul ikenlikini otturigha qoyghan. U mundaq dégen:
“Bu ziyaretning tekshürüsh ziyariti emeslikidek alahidilikini diqqetke alghan asasta, biz aliy komissarning musteqil puqralar jem'iyiti, kishilik hoquq qoghdighuchiliri bilen körüshish we tutup turush orunlirigha kirish hoquqining cheklen'genlikidin, shinjangdiki qayta terbiyelesh lagérlirining toluq kölimini bahaliyalmighanliqidin epsuslanduq”.

Mishel bachélétning netijisiz ziyariti kishilik hoquq organliriningmu qattiq tenqidige duch keldi. Amérikadiki Uyghur herikiti teshkilati bashliqi roshen abbas xanim radiyomizgha qilghan sözide: “Biz bu ziyaretning mushundaq bolidighanliqini bashtila agahlandurghan. Biraq mishel bachélét buninggha qarimay u yerge bérip, xitay hökümitining teshwiqat qoraligha aylandi. U xitay néme dégen bolsa shuni tekrarlap qaytip keldi. Bu dégen b d t üchün we kishilik hoquq aliy komissarliqi üchün bir haqaret we kechürgüsiz jinayet” dédi.

Derweqe, xitay hökümiti mishel bachélétning ziyaritini özining Uyghur élida yolgha qoyuwatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlirining “Térrorluqqa qarshi küresh” we “ Radikalliqni yoqitish” tirishchanliqi süpitide dunya jama'etchiliki teripidin qobul qilin'ghanliqining pakiti süpitide teshwiq qilghan.

“China Daily” qatarliq xitay hökümet taratquliri mishel bachélétning xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen jeynek soqushturup yanmu – yan chüshken resimini köplep tarqatqan hemde “Mishel bachélétning ziyariti uning xitayning kishilik hoquqni tereqqiy qildurush yoligha bolghan tonushini kücheytip, heqiqiy shinjangni körüsh pursiti bilen teminlidi” dep yazghan.

“Aksiyos” xewerlirining körsitishiche, xitayning hindistanning kalkutta shehiride turushluq konsuli bu ziyaret heqqidiki tiwittér sözi'ide :“ Bachélétning ziyariti xitayning kishilik hoquq endizisi üstidiki gumanlarni tarqitipla qalmay, belki uning toghriliqini delillidi” dégen.

“Washin'gton pochtisi ”gézitining tonulghan iston yazghuchisi josh rogin (Josh Rogin) 29- may küni élan qilghan köz qarash maqaliside del mushu sewebtin mishel bachélétni qattiq eyibligen. U “Mishel bachélétning barliq agahlandurushlargha qarimay qilghan bu ziyariti xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi we bashqa bésim siyasetlirini inkar qilishigha yardem bérip, jawabkarliq sürüshtürüshke ziyan saldi” dep tenqid qilghan.

U bu sözlerni “ B d t qandaq bolup xitayning irqiy qirghinchiliqni inkar qilish qoraligha aylinip qaldi” mawzuluq maqaliside qilghan. Josh roginning amérika hökümet xadimliridin igiligen uchurgha asasen bayan qilishiche, esli mishel xanim ammigha ochuq we yépiq shekilde köp qétim xitayning teshwiqat qoraligha aylinip qalmasliqqa chaqirilghan bolup, tashqi ishlar ministiri antoniy bilinkén we amérikaning b d t da turushluq elchisi linda tomas girinfiyld xanim bu heqtiki endishisini b d t bash sékrétari antoniyo gutérsqa biwasite yetküzgeniken.

Bundin bashqa yene, antoniy bilinkén, tomas-girinfilid we amérikining bashqa bir qanche emeldarliri bachélétning özi we uning qol astidikiler bilenmu bu heqtiki pikirlirini yetküzüp, uningdin ziyariti jeryanida choqum Uyghur élidiki lagér we türmilerni ziyaret qilish telipide ching turushni telep qilghaniken. Aqiwette bolsa mishél bachélét shunche agahlandurushlargha qarimay yenila xitayning teshwiqat wasitisige aylan'ghan.

Roshen abbas xanim bügün radiyomizgha qilghan sözide bachélétning ziyariti peqetla “Netijisiz” ayaghlashqan ziyaret bolmastin, “Belki insan heqliri xitabnamisige qilin'ghan asiyliq”, dep bahalidi we uni istépagha chaqirdi. Roshen xanim sözide mundaq dédi: “Bu ziyaret b d t ning qurulush meqsiti we kishilik hoquq xitabnamisige pütünley zit. Bachélét sehnige chiqqandin béri Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetni sürüshtürüsh, tekshürüsh we jawabkarliqqa tartishta héchqandaq emeliy ish qilmidi. Bundaq bir ayalning bu emelni tutup olturushi insaniyet üchün ziyanliq. Shunga biz uni istépagha chaqirimiz”.

Mishel bachélétning nöwette amérika hökümiti we dölet mejlisi, kanada, en'gliye, gollandiye, polsha, chéxiye, firansiye qatarliq döletler parlaméntlirining Uyghurlargha qaritiliwatqan zulumni “Irqiy qirghinchiliq” dep békitishi, “Uyghur sot kollégiyesi” diki musteqil sotchilar, mutexessisler, yüzligen shahitlar, ashkariliniwatqan höjjetler we shundaqla xelq'aradiki nopuzluq kishilik hoquq organliri élan qiliwatqan doklatlarda bu zulumning “Irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet” ikenliki tekrar – tekrar déiyilishige qarimay, xitaydiki ziyaritide irqiy qirghinchiliq yaki lagérlar mesilisini tilgha alalmasliqi b d t we uning kishilik hoquq kéngishining roligha zor so'al peyda qildi. Bu hem xitayning xelq'araliq qurulushlargha tesir körsitish herikitining tipik ülgisi dep qaralmaqta.

Josh rogin “Washin'gton pochtisi” diki maqaliside neqil körsitishiche, bachélétning sepiri özining inawiti we b d t sistémisining kishilik hoquq omumiy inawitige buzghunchiliq qilghan. U b d t diki yene bir sistémining xitaygha teslim bolghanliqini ispatlap béridiken. Josh rogin maqalisini: “Béyjingdiki rehberler hazir xelq'ara jem'iyet aldida zor bedel töleshtin qorqmay turup, keng kölemlik wehshiyliklerni qilishta téximu jasaretlinidu. Dunyaning Uyghurlargha yürgüzülgen qirghinchiliqni toxtitalmighanliqi heqqide tarix kitabliri yézilghanda, bachélétning sayahiti nomussiz qismetlerning biri bolup qalidu” dep axirlashturghan.

En'gliyening “Muhapizetchi” gézitimu bachélétining ziyariti heqqide tehrirat maqalisi élan qilghan. “Muhapizetchi” géziti bu ziyaretni “Zor xataliq” dep bahalighan. Tehrirat hey'iti mundaq dep yazghan: “ Bachélét xanimning bu ziyariti uning ishxanisining inawitige éghir ziyan saldi. Uning hazir qilalaydighan eng yaxshi ishi uzundin béri teqezzaliq bilen kütülgen, hemde nechche ay awwal tamamlinip bolghan doklatni derhal élan qilishtur. Uni kéchiktüridighan héchqandaq seweb we bahane yoq”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet