"Bir belwagh bir yol qurulushi" we xitay mustemlikichilikide Uyghur qirghinchiliqi

Muxbirimiz eziz
2021-04-19
Share
Washin'gton shehiridiki "Kommunizm qurbanliri xatire fondi" bilen "Uyghur herikiti" teshkilati birliship uyushturghan yighindin körünüsh. 2021-Yili aprél.
Photo: RFA

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasiy basturush herikitini gherb dunyasi "Irqiy qirghinchiliq" dep xulase chiqarghan hemde buni eyiblesh yüzisidin bir qatar tedbirlerni éliwatqandimu islam dunyasining izchil xitay hökümitini qollishi köpligen so'allarni peyda qiliwatqanliqi melum. Bolupmu xitayning "Bir belwagh bir yol qurulushi" ni asasiy wasite qilghan halda islam döletlirining iqtisadiy jan tomurini kontrol qiliwélishi netijiside musulmanlar ammisi we islam hakimiyetliri otturisida oxshimighan pikir ixtilaplirimu körülüshke bashlidi. Ene shu xildiki islam hakimiyetlirining xitay hökümiti ijra qiliwatqan qirghinchiliq siyasetlirini himaye qilishi hemde buningdiki köpligen xeterlik amillar yéqinda neshrdin chiqqan "Qizil qiyamet: xitayning türk we islam dunyasini mustemlikileshtürüshi hemde Uyghur qirghinchiliqi" namliq eserde etrapliq yorutulidu. Eser aptori, dunya Uyghur qurultiyining bash teptishi abdulhekim idrisning uzun yilliq izdinishliri we shexsiy kechürmishliri zich birleshken bu eserdiki irqiy qirghinchiliq we iqtisadiy menpe'etni chöridigen köpligen mesililer 19-aprél küni chüshtin burun ötküzülgen mexsus muhakime yighinida alahide orun igilidi.

Washin'gton shehiridiki "Kommunizm qurbanliri xatire fondi" bilen "Uyghur herikiti" teshkilati birliship uyushturghan mezkur yighinning riyasetchisi juliy milsap aldi bilen bu qétimqi yighinning teshkillinishi heqqide qisqiche melumat bergendin kéyin söz nöwitini "Kommunizm qurbanliri xatire fondi" ning re'isi, amérika qoshma shtatlirining birleshken döletler teshkilati (b d t) ning jenwe shehiridiki sabiq bash elchisi andréw brémbérgke berdi.

Brémbérg ependi sözide ixcham qilip ötken birnechche yilda Uyghurlar mesilisining kichikliktin zoriyish we addiy bolghan rayon xaraktérlik mesilidin dunyawi mesilige aylinish ehwalini eslep ötti. Shuningdek nöwette xitay hökümitining Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qiliwatqanliqini bilidighan diplomatiye xadimlirining ilgirikidin zor derijide köpeygenlikini, bolupmu amérika tashqi ishlar ministiri blinkén ependimu özining Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eni "Irqiy qirghinchiliq" dep qaraydighanliqini bildürgendin kéyin, buning diplomatiye saheside bu heqtiki xizmetlerni dawam qildurushqa bekmu paydiliq bolghanliqini sözlep ötti. U shu qatarda "Biz dawamliq bu mesilini téximu yuqiri pellige élip chiqishqa tirishimiz. Shuningdek amérikidin ülge élip bashqa döletlerningmu Uyghurlar heqqide qararlarni élishigha türtke bolimiz" dep körsetti. Brémbérg ependining bildürüshiche, uning diplomatiye sahesidiki pa'aliyetlerde hés qilghanliri shu bolghanki, hemmila döletler xitay oylighandek unchiwala döt emesken, xitayning geplirigimu ‍unchilik aldirap ishinip ketmeydiken. Shundaq bolghanliqi üchün nöwette xitayning "Bir belwagh bir yol qurulushi" namidiki "Qerz diplomatiyesi" ning qiltaqlirigha desseshtin özini tartiwatqanlarning sani tedrijiy ashmaqta iken. .

Bu qétimqi muhakime yighinigha ishtirak qilghan eziz méhmanlarning yene biri "Amérika-islam munasiwetliri kéngishi" (CAIR) ning re'isi nihad awad idi. Yéqinqi mezgillerdin buyan oxshimighan sorunlarda izchil Uyghurlar heqqide söz qilip kéliwatqan nihad ependi bu qétimmu özining Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliqni yalghuz Uyghurlarning béshigha kelgen bir paji'e, dep qarimaydighanliqini, yene kélip xitay hökümiti öktichi pikirlerni jimiqturushta utuq qaziniwatqan ehwalda musulmanlar dunyasi duch kéliwatqan türlük mesililerning eng béshigha Uyghurlar mesilisini qoyush, amérikidiki we bashqa jaylardiki musulmanlar jama'iti Uyghurlarni himaye qilish namayishini köplep ‍uyushturush, shuningdek qolidin kélishiche xitay mallirini bayqut qilish lazimliqini alahide tekitlidi. U sözining axirida "Men mushu xildiki awazsiz xelqlerning awazi bolushni xalaymen. Shunga men herqachan Uyghurlarning dosti hem ularning himayichisi bolimen" dédi.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysamu abdulhekim idrisning uzun yilliq sirdash dosti we sepdishi bolush süpiti bilen yighinda ayrim söz qildi. U özining buningdin ottuz yilche ilgiriki oqughuchi waqitlirida bashtin kechürgen aliy mektep oqughuchilirining naraziliq namayishliri hemde abdulhékim bilen bille yawropada Uyghur dawasini kéngeytish yolida körsetken tirishchanliqlirigha birleshtürgen halda xitay hökümiti nöwette ijra qiliwatqan irqiy qirghinchiliqni tasadipiy otturigha chiqqan hadise, dep qarimaydighanliqini alahide tekitlidi. Dolqun eysaning qarishiche, xitay hökümitining Uyghurlarni qirghin qilishi emeliyette ularning nechche on yillap izchil ijra qilip kelgen assimilyatsiye siyasetlirining bir baldaq yuqiri kötürülüshi iken. Xitayning bu tedbiri mahiyette shekli özgergen halda izchil dawam qilip kelgen bolup, hazir zulumning eng yuqiri pellisini yaratqan. U alahide qilip "Dunyada kishilik hoquq mesililiri köplep mewjut. Emma Uyghurning béshigha kéliwatqini kishilik hoquq mesilisi emes. Bu misli körülmigen irqiy qirghinchiliq. Uyghurning béshigha kéliwatqan zulumlar héchqandaq bir milletning béshigha kelgini yoq" dep körsetti. U buninggha misal qatarida eng wehshiy we eng zalim dep qaralghan hökümetlerningmu héchqachan puqralarning néme yéyishi, qandaq kiyinishi, qandaq salamlishishi dégendek hayatliq pa'aliyetlirige chek qoymighanliqini, Uyghurlar hazir uruq-tughqanlirining ölük-tirikinimu bilmeydighan derijide yenjiliwatqanda dunyaning bu mesilige qarita téximu köp emili heriket qollinishi lazimliqini sherhlep ötti.

"Qizil qiyamet" ning aptori abdulhekim idrismu öz nöwitide yighin ehlige mezkur eserni yézip chiqishidiki sewebler heqqide chüshenche bérip ötti. . Bolupmu buningda yalghuz Uyghurlarning derdini bayan qilishla emes, téximu muhimi insaniyet dunyasigha ghayet zor tehdit peyda qiliwatqan xitay hakimiyitining mahiyitini sherhlep bérish, shu arqiliq Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliqning insaniyet duch kéliwatqan paji'ening bashlinishi ikenlikini körsitip bérishni közligenlikini, mezkur kitabni oqughanlar shu arqiliq xitayning mahiyitini hemde Uyghurlarning ehwalini chüshensiken, dep arzu qilghanliqini alahide tekitlidi. Abdulhekimning qarishiche, xitay hökümitining bu xil "Qizil qiyamet" tüsini alghan qirghinchiliq qilmishliri uzun yillardin buyan dawam qiliwatqan bolup, nöwette biz körüwatqan meschitlerni chéqiwétish, Uyghur ziyaliylirini we baylirini yoqitish dégenler köp qétimlap otturigha chiqqan hadisiler iken. Emma xitay 1980-yillardin kéyin özining erzan bahaliq emgek küchi baziri bolushtek alahidilikidin paydilinip iqtisadiy quwwetke érishkendin kéyin, Uyghurlarni mustemlike qilish hemde axirida yoqitishtek bu herikitini nöwette tashqi dunyagha kéngeytmektiken. Bolupmu ularning ottura asiya, jenubiy asiya we ottura sherq rayonida "Qerz diplomatiyesi" arqiliq köpligen döletlerni özige béqindi qiliwélishi "Börining qoy padisigha dostluq qolini uzitishi" sheklide dawam qilmaqta iken. Emma xitayning iqtisadiy boyunturuqlirigha ilinip qalghan musulman döletliri islam dinini "Rohiy késellik" dep jakarlighan, qur'anni döwe-döwe halda köydürgen xitay hakimiyitige kelgende zuwan sürelmes bolup qalghan. U mushu ehwallarni omumlashturup "Xitayning Uyghurlarni yoqitish herikiti peqet ishning bashlinishi. U hazir islam dunyasini mustemlike qilip axirida ularnimu yoqatmaqchi" dep körsetti hemde islam dunyasining Uyghurlar üchün ornidin dest turushining köp tereplime ehmiyetke ige bolidighanliqini bayan qildi.

Yighin axirida xitayning "Bir belwagh bir yol qurulushi" ning diplomatiyediki qollinilishi, Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliqni islam dunyasida qandaq qilghanda téximu yaxshi anglatqili bolidu, dégendek mesililer boyiche köpligen so'allar soraldi. Yighin'gha tor arqiliq qatnashqan kishilerning köplükimu bu mesililerning kishiler köngül bölüwatqan témilardin biri ikenlikini körsetmekte idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet